گفتاری کوتاه پیرامون مسالهء خاتمیت از زاویهء قرآنی برای سرور گرامی ِ پژوهنده، علاقمند و جوینده آقای اعلمی

کاویان صادق زاده میلانی

با گرمترین درودها بر شما

www.negah28.info

ذالک الکتاب لا ریب فیه هدی للمتقین (بقره 2)

(در آن کتاب شکی نیست که هدایت کنندهء متقیان خواهد بود)

خاتمیت حضرت محمد (ص) به معنی پایان وحی الهی به بشر یکی از باورهای اساسی مسلمین است. این ایده و باور منشاء قرآنی ندارد و با روح قرآن و تعالیم آن نیز سنخیت ندارد. قرآن مجید که کتاب آسمانی مسلمانان است خود جوابگوی ادعای خاتمیت است.

سوره اعراف (7) آیهء 35-34:

34 : و لکلّ امه اجل فاذا جاء اجلهم لا یستاخرون ساعه و لا یستقدمون

و برای هر امتی پایانی هست و هنگامی که اجل آنها برسد (آن اجل) آنی پس و پیش برده نمی شود.

35: یا بنی آدم امّا یاتینّکم رسل منکم یقصون علیکم آیاتی فمن اتقی و اصلح فلاخوف علیهم و لا هم یحزنون.

ای فرزندان آدم بدرستیکه خواهند آمد بر شما پیامبرانی از میان شما و خواهند خواند آیات مرا بر شما و آنهاییکه ایمان بیاورند و اصلاح شوند بیمی بر آنها نیست و یاسی هم شامل حال ایشان نیست.

در اینجا قرآن در بیانی خطاب به مسلمانان می آموزد که هر امتی، حتی امت اسلام پایانی دارد و پایان (اجل) آن با ظهور رسول (پیامبر بعدی) است که از میان خود آنان برانگیخته می شود و آیات الهی بر ایشان نازل می کند. آنهایی که این حقیقت را درک کنند و ایمان بیاورند بر ایشان بیمی نیست. 

خداوند در قرآن به زبان صریح و آشکار ادامه و تسلسل وحی الهی را بیان کرده است و کما اینکه در اعراف آیه 34 از فعل یاتی + نّ + کم خطاب به مسلمین استفده کرده است. در عربی دو نون تاکید داریم ثقیله و خفیفه (ن) و ثقیله بر سر فعل مضارع که وارد بشود معنی آن حتما وقایع آینده است و کذبوا در آیه بعد عطف معنوی به آیه قبلی است و لذا ماضی به کار رفته است. و عرض کنم که توجیه آیه به دلیل اینکه مخاطب آن مسلمین نیست نیز اشتباه است چون چند آیه قبل خداوند جواب این ایراد را هم داده است: (اعراف 31) یا بنی آدم خذوا زینتکم عند کل مسجد و کلوا و اشربوا و لا تسرفوا. پس مشخص است که منظور از بنی آدم در این آیه مسلمین هستند و مخاطب یهود و نصاری نیست. آیات 26-36 مخاطبش بنی آدم است و احکام این قسمت متناوبا با دو بیان آغاز می شود یکی قل (خداوند خطاب به حضرت رسول می فرماید: بگو) چون من حرم زینه الله ...(32) و قل انما حرم ربی الفواحش ...(33) و قل امر ربی بالقسط...(29) و دیگری یا بنی آدم تا می رسیم به لکل امه اجل و آیهء بعدی در مورد ظهور آینده رسولان. مخاطب آیات هم حتما باید شامل مسلمین باشد چون اینها احکام و دستوراتی هستند که مسلمین اجرا می کنند.

این آیه که با فعل آینده و نون تاکید ثقیله آمده یعنی که این واقعه یعنی ظهور پیامبران حتما و بدون رد خور در آینده اتفاق می افتد.

کوتاه سخن اینکه در قرآن سورهء اعراف آیه های 33و34 آشکار و واضح می گوید که هر امتی (یعنی پیروان کتابی آسمانی) پایانی دارد و چون کل در آیه آمده اسلام را شامل می شود و در دنباله آیه می گوید که ای فرزندان آدم از میان شما رسولانی برانگیخته خواهند شد و آیات خواهند داشت. از آنجاییکه آیه به طور شفاف و آشکار نون تاکید ثقیله آورده و نون تاکید ثقیله بر سر فعل مضارع در عربی فقط و فقط معنی مضارع و حتم الوقوع می دهد پس مساله واضح است.

دیده شده که در مورد مساله استفاده از فعل ماضی کذبوا (در آیهء بعدی) ممکن است سوال پیش آید که چرا فعل ماضی (گذشته) به کار رفته است. این نکته نیلزمند کمی دقت است. در آیه بعد نیز که واضحا مربوط به روز قیامت و بازخواست فرشتگان و ملائکه از کسانی که دین بعدی را به دلیل عدم بصیرت و تقلید کورکورانه نپذیرفته اند آمده است که : قالوا این ما کنتم تدعون ما دون الله آیه 38 . قالوا نیز فعل گذشته است. پس فعل های کذبوا و قالوا از لحاظ معنی زمانی عطف به یاتینّکم شده اند.

در مورد واژه مسجد که در قرآن 20 مرتبه به کار رفته است به خود قرآن مراجعه شود تا معنی آن واضحتر شود. در مواردی که مسجد ذکر شده عموما منظور عبادگاه و محل پرستش مسلمین است نه یهود و مجوس و نصاری.

این مطلب مهم در بسیاری از آیات  قرآن نیز آمده است. در مورد فتره یعنی گسستگی و فاصله بین دو چیز نیز نیز خداوند واضحا فرموده که حضرت محمد در فتره من الرسل ظاهر شدند یعنی در فاصله و گسستگی بین دو رسول خداوند حضرت محمد را ظاهر فرمودند.

مثلا مائده (19) یا اهل الکتاب قد جاءکم رسولنا یبین لکم علی فتره من الرسل. یعنی ای اهل کتاب فرستادیم بر شما پیامبری را در فاصلهء بین رسولان. یعنی حضرت محمد در فاصلهء زمانی بین حضرت مسیح و حضرت بهاء الله ظاهر شده اند.

در مورد مساله فتره نیز برای هر آشنای به زبان عربی معنی آیه شفاف است. فتره من الرسل یک معنی بیشتر ندارد و آن دوره گسستگی و فاصله زمانی بین رسولان است. شما می توانید به کتابهای لغت و صرف و نحو مراجعه کنید. معنی ترکیب فتره من...واضح است. لاروس می نویسد: مدت زمان میان دو زمان با دو پیامبر مانند  یا اهل الکتاب قد جاءکم رسولنا یبین لکم علی فتره من الرسل-ای اهل کتاب رسول ما بر شما آمد تا در زمان گسستگی رسولان برای شما تبیین کند. لاروس جلد 2 زیر الفتره.

آیه را به طور کاملتر دوباره تکرار می کنم: یا اهل الکتاب قد جاءکم رسولنا یبین لکم علی فتره من الرسل ان تقولوا ما جاءنا من بشیر و لا نذیر (مائده: 19) ای اهل کتاب به درستیکه آمد رسول ما بر شما در فاصله بین رسولان مبادا اینکه بگوئید بر ما بشارت دهنده ای و انذار دهنده ای وارد نشده است.

در لسان العرب جامع ترین کتاب لغت عربی آمده است که الفتره-ما بین کل نبیین و فی الصحاح: ما بین کل رسولین من رسول الله عز و جل من الزمان الذی انقطعت فیع الرساله.

پس لسان العرب می گوید که فترت فاصلهء مابین پیامبران است. معنی این آیه نیز واضح شد. عرب می گوید ورد علی فتره من التلامیذ یعنی در فاصلهء بین ورود شاگردان وارد شد. علی فتره من الرسل یعنی فاصلهء بین دو رسول مثلا بین حضرت بهاءالله و حضرت مسیح، فاصله ایکه در ما بین آن زمان حضرت محمد مبعوث شدند.

در ضمن این باور که دینی می تواند اساسا دین آخر باشد و با ظهور آن دین خداوند هرچه می تواند به بشر ابلاغ کند تمام شده است و خداوند دیگر چیزی ندارد به بشر بگوید از آموزه های قرآن بسیار دور است. کلام الهی بی نهایت و نامتناهی است و پایان ناپذیر.

در سوره کهف (109) داریم که قل لو کان البحر المداد لکلامات ربّی لنفد البحر قبل ان تنفد کلمات ربّی و لو جئنا بمثله مدادا –یعنی اگر اقیانوس تبدیل به مرکب بشود و بخواهد کلام الهی را بنویسد اول مرکب تمام می شود و کلمات خداوند تمام نمی شود. و برای روشن شدن مطلب و گمراه نشدن مسلمین در سورهء لقمان (27) مشابه همین مطلب آمده است و لو انّ ما فی الارض من شجره اقلام و البحر یمده من بعده سبعه ابحر ما نفدت کلمات الله انّ الله عزیز حکیم.—یعنی اگر تمام درختان تبدیل به قلم شوند و هفت اقیانوس تبدیل به مرکب شوند قادر نخواهند بود کلمات الهی را بنویسند و ثبت کنند حتی اگر اقبانویهای دیگری نیز به مدد گرفته شود.

روشنگری و آزادی اندیشه قرآنی را با تفسیر بسته و ضد قرآنی که دست خداوند را با وجود شواهد بسیاری بر خلاف آن بسته می داند مقایسه کنید.

نکتهء دیگری که در رابطه با مسالهء خاتمیت باید آورده شود مسالهء آیات اولیه سورهء بقره هستند. 

در ابتدای سورهء بقره آمده است که:

بسم الله الرحمن الرحیم

الم

ذالک الکتاب لاریب فیه هدی لالمتقین

(آن کتاب تردیدی در آن نیست هدایت کنندهء متقّیان است)

نکتهء این آیهء قرآنی نیز واضح است. این کتاب آسمانی، این هدایت کنندهء مومنان و خداترسان، با اسم اشاره به دور در قرآن ذکر شده است. اگر منظور خود قرآن بود که هذا (به معنی این) یا اسم اشاره به نزدیک باید برای آن به کار می رفت و استفاده از اسم اشاره به دور در قرآن برای اشاره به خود آن کتاب بی معنی است. اسم اشارهء ذالک اشاره به کتاب آسمانی بعدی است که مشخص می سازد که خداوند کتاب آسمانی بعدی را نیز برای هدایت بشر خواهد فرستاد.

البته بحث در این جا زیاد است و نمونه مشابه این موارد در قرآن بسیارآمده است تا حجت بر مسلمین کامل باشد ولی من این بحث را با بیان حضرت علی در نهج البلاغه پایان می دهم.

حضرت در خطبهء 71 نهج البلاغه می فرمایند که:

اجعل شرائف صلواتک و نوامی برکاتک علی محمد عبدک و رسولک، الخاتم لما سبق و الفاتح لماانغلق

قرارده بزرگترین درودها و افزونترین برکتهایت را بر محمد بنده و فرستادهء خود که ختم کنندهء آنچه گذشته است و گشایندهء آنچه بسته و پیچیده است.

این تفسیر حضرت علی از حضرت رسول به عنوان خاتمِ آنچه در پیش بوده و گذشته و فاتح (گشاینده) آنچه بسته و نادانسته است و در آینده باز و دانسته خواهد شد مطلبی عالی و مستلزم دقت است.

با گرمترین درودها و بهترین آرزوها  

آغاز و پایان مسافر گذرا

 فیوضات الهیّه در جمیع کائنات سّرّیان دارد و اوّلی نداشته و آخری نخواهد  داشت.[1]

 مقدّمه

یکی از مشکلاتی که در هر یک از ظهورات الهیّه پیش آمده و از سویی دگرگونی ریشه‌ای در اعتقادات پیشین را سبب گردیده و از سویی مانع از پیشروی امر الهی گشته و از سویی علّت محرومیت تعداد بسیاری از مؤمنین به دیانت قبل گشته قائل شدن آغازی و پایانی بر خلقت خداوند و اعزام انبیاء است. جالب این است که این موضوع در هر دوری تکرار گشته و نبوده زمانی که پیروان دینی پیامبر خود را پایان‌بخش سلسله ادیان ندانند و به این دستاویز پیامبر بعدی را مردود نشمرند. اگرچه همه اذعان دارند که خداوند از ازل بوده و تا به ابد خواهد بود، بل استغفرالله از این کلام که ازل و ابد نیز مخلوق اویند و در این کلام نگنجند. سؤالات زیادی در این زمینه مطرح است: اگر خداوند را مقصودی از خلقت بوده چرا باید ناگهان آن را متوقّف سازد و پایان جهان را اعلام فرماید؟ آیا خداوند از خلقتش پشیمان شده که می‌خواهد آن را به پایان رساند؟ آیا خداوند دیگر در خزانه‎اش مطلب جدیدی ندارد که به پیامبر بعدی ابلاغ کند که به بندگان برساند؟ آیا خداوند، خودش را محدود می‌سازد؟ آیا مقصودی را که از خلقت داشته در همین چند هزار سال عمر دورهء انبیاء که ما می‎شناسیم خلاصه می‌شود و خداوند به هدف خود نایل شده است؟ اگر نیک بیندیشیم بسیاری از سؤالات دیگر نیز در این زمینه مطرح است که اعتقاد به پایان یافتن خلقت و گذاشتن نقطهء ختام بر اعزام پیامبران را دچار ابهام می‌سازد. در این کلام مختصر به گوشه‌ای از این حکایت پرداخته خواهد شد و البتّه بسیاری از نکات ناگفته باقی خواهد ماند.

 اوّل – قدمت خلقت

شکّی نیست که "این عالم وجود، یعنی این کَونِ غیرمتناهی بدایتی ندارد" (مفاوضات، ص136). نفس صفات خداوند، مانند خالق، رازق، ربّ و امثال آن مستلزم وجود مخلوق، مرزوق و مربوب است والاً صفت خالقیت بی‌معنی است و نتوان زمانی را متصوّر شد که خداوند خالق نبوده باشد. و چون یکی از صفات خداوند "ربّ" یا "پروردگار" است، لابد باید "تربیت شده" و "عامل تربیت" نیز وجود داشته باشد. لهذا نمی‌توان تصوّر کرد که در عالم کائنات زمانی بوده که مربوبی نبوده یا پرورش‌یافته‌ای وجود نداشته است. در اینجا عامل تربیتی لازم می‌آید که خداوند معلّم و مربّی برای بشری که خلق کرده بفرستد تا آنها را به آنچه که می‌خواهد هدایت کند.  بعضی از نفوس "چنین اعتقاد دارند که این عالم وجود شش هزار ساله یا هشت هزار ساله است و پیشتر خدا خلقی و سلطنتی نداشته. اگر چنین باشد، نعوذ بالله، الوهیت حادث است نه قدیم و حال آن که مادام خدا بوده خلق هم داشته؛ مادام نور بوده مستنیر هم بوده؛ زیرا بدون مستنیر نور ظهور ندارد و بدون خلق خالقی مثبوت نشود ... اگر بگوییم وقتی خدا مخلوق نداشته و مرزوق نداشته باید بگوییم خلاّقی نبوده و این انکار قدمت و دلیل بر حدوث ربوبیّت است. این واضح است که این کائنات نامتناهی، این کارخانهء قدرت، این فضای غیرمتناهی و این اجسام عظیمه شش هفت هزار ساله نیست. خیلی قدیم است. امّا این که در تورات ذکر شش هزار سال است، این معنی دارد به ظاهر نیست زیرا می‌فرماید خدا در هفت روز آسمان و زمین را خلق فرمود با آن که قبل از خلق آسمان و زمین آفتابی نبوده، شرق و غری وجود نداشته چگونه بدون آفتاب، روز تحقّق یابد. پس معنی دیگر دارد" (خطابات مبارکه، ج2، ص334).

حتّی اگر دیدگاه خود را آنقدر محدود سازیم که فقط به کرهء خاکی توجّه کنیم، از نقطه نظر علمی ثابت شده که خلقت این کرهء ارض به بیش از چهار و نیم میلیارد سال قبل باز می‌گردد و تقریباً همین میزان یا اندکی بیش از آن از عمرش باقی مانده است. اگر باور داشته باشیم که در تمامی این مدّت به جز چند هزار سال اخیر این کرهء خاکی نامسکون بوده، عبث بودن خلقت خداوند را می‌رساند. بنابراین، باید لااقل از چند میلیون سال قبل امکان سکونت در آن وجود داشته و انسانها بر آن ظاهر شده و زندگی کرده باشند. اکتشافات بشری نیز دالّ بر همین حقیقت است که از چند میلیون سال قبل زندگی در اینجا وجود داشته است. حضرت عبدالبهاء (در مفاوضات، ص121) می‎فرمایند، "عمران این کرهء ارض بسیار قدیم است؛ نه یکصد هزار، نه دویست هزار سال، نه یک میلیون، نه دو میلیون سال؛ بسیار قدیم است و به کلّی آثار و اخبار قدیم منقطع." حضرت بهاءالله (مجموعه الواح، ص308) می‎فرمایند، "از اوّل لااوّل خلق فرموده" و بر این نکته صحّه می‌گذارند که اوّلی وجود ندارد.

و از جمله صفات خداوند "فیّاض" است که فیوضاتش، اعم از جسمانی یا روحانی، به خلق می‌رسد و آنی انقطاع ندارد. از جمله فیوضات خداوند اعزام مربّی جهت تربیت خلق و نشان دادن راه به آنها است که خیر را از شرّ تشخیص دهند و به آن سوی که مقصد از خلقت آنها است رهنمون گردند.

 دوم – معنای کان‌الله و لم‌یکن معه شیء

گاه با استناد به این کلام که زمانی بوده که خدا بوده و خلق نبوده و هیچ چیز با او نبوده، مطلب فوق نفی می‌گردد. امّا این نیز معنایی دارد که باید به آن توجّه داشت و صفت "خالقیت" را از خداوند سلب ننمود. در واقع این عدم نسبی است. یعنی بین خالق و مخلوق ربط و ضبطی وجود ندارد؛ او در اوج عظمت خود است و انسان و کلّیه کائنات نسبت به او معدوم صرفند. حضرت بهاءالله در این باره توضیح می‌فرمایند، "بدان که لم‌یزل خلق بوده و لایزال خواهد بود. لا لأوّله بدایةٌ و لا لآخره نهایةٌ. اسم الخالق بنفسه یطلب المخلوق و کذلک اسم الرّبّ یقتضی المربوب و این که در کلمات قبل ذکر شده "کان الهاً و لامألوه و ربّاً و لا مربوب" و امثال ذلک؛ معنی آن در جمیع احیان محقّق و این همان کلمه‌ای است که می‌فرماید، «کان الله و لم‌یکن معه مِن شیء و یکون بمثل ما قد کان» و هر ذی‌بصری شهادت می‌دهد که الآن ربّ موجود و مربوب مفقود. یعنی آن ساحت مقدّس است از ماسوی و آنچه در رتبهء ممکن ذکر می‌شد محدود است به حدودات امکانیّه و حقّ مقدّس از آن؛ لم‌یزل بوده و نبوده با او احدی؛ نه اسم و نه رسم و نه وصف؛ و لایزال خواهد بود مقدّس از کلّ ماسواه" (اقتدارات، ص72).

 سوم – عهد بین خداوند و انسان

پیمانی که بین انسان و خدایش منعقد شده که بعضاً به "عهد الست" معروف است نمی‌تواند یک طرفه باشد. یعنی خداوند به انسان بگوید که هر آنچه که من می‌خواهم باید انجام دهی، آنچه برایت نخواسته‌ام هرگز نخواهی. خداوند نیز در قبال خلقش تعهّدی دارد و آن در صفت "معلّم" و "ربّ" نهفته است. یعنی خداوند باید راهی را در پیش پای مخلوق خود گذارد و او را هدایت نماید و الاّ تکلیف ما لایُطاق به او نموده و آنچه را که نداده از او خواسته است. انسان باید بداند که خدایش چه خواسته است. بدین لحاظ است که پیامبران را میفرستد تا خلق را هدایت نمایند. حضرت بهاءالله می‌فرمایند، "محض جود و فضل در هر عهد و عصر آفتاب عنایت خود را از مشرق جود و کَرَم بر همهء اشیاء مستشرق فرموده و آن جمال عزّ احدیّه را از مابین بریّهء خود منتخب نمود و به خلعت تخصیص مخصوص فرموده لأجل رسالت تا هدایت فرماید تمام موجودات را به سلسال کوثر بی‌زوال و تسنیم قدس بی‌مثال تا جمیع ذرّات اشیاء از کدورات غفلت و هوا پاک و مقدّس شده به جبروت عزّ لقاء، که مقام قدس بقا است، در آیند ... و جمیع خلق خود را به اطاعت او که عین اطاعةالله است مأمور فرموده" (مجموعه الواح، ص311). 

بهائیان در صلات وسطی شهادت می‌دهند که این وفای به عهد همواره از سوی ذات حق صورت گرفته است، "اشهد بواحدانیّتک و فردانیّتک و بأنّک أنت الله لا اله الاّ أنت؛ قد أظهَرتَ أمرَک و وفیتَ بعهدک و فتحتَ باب فضلک علی مَن فی السّموات و الأرضین."

 چهارم – پیامبران قبل از حضرت آدم

چون معلوم شد که خلق همیشه بوده و قدمت این کرهء خاکی نیز بسیار بیش از چند هزار سال مذکور در کتب مقدّسه است، در اینجا لازم می‌آید که قبل از حضرت آدم هم پیامبرانی بوده باشند، چه که وجود مخلوق بدون مربّی با عدالت خداوند منافات خواهد داشت. بهائیان را اعتقاد بر این است که قبل از ظهور حضرت آدم نیز خلایقی وجود داشته‌اند که برای آنها نیز پیامبرانی فرستاده شده‌اند. امّا عدم اطّلاع ما بر وجود آنها دالّ بر عدم آنها نیست. همانطور که در قرآن خبر از ظهور 000ر124 پیامبر می‌دهد که فقط نام 28 نفرشان ذکر شده است، و همانطور که با اکتشافات بشر در قبایل متشتّته در سطح کرهء ارض بسیاری از متون مقدّسهء آنان یا آنچه که سینه به سینه نقل کرده و حفظ نموده‌اند مکشوف می‌گردد و نشان می‌دهد فیض الهی از آنها نیز مقطوع نبوده و راهنمایانی برای آنها نیز فرستاده که دیگران از آن بی‌خبر بوده‌اند و این بی‌خبری نافی وجود آنان نمی‌تواند باشد، همین مطلب در خصوص پیامبران قبل از حضرت آدم هم مصداق دارد.

حضرت بهاءالله می‌فرمایند، "و این که سؤال شده بود که چگونه ذکر انبیای قبل از آدم ابوالبشر و سلاطین آن ازمنه در کتب تواریخ نیست؛ عدم ذکر دلیل بر عدم وجود نبوده و نیست. نظر به طول مدّت و انقلابات ارض باقی نمانده و از این گذشته قبل از آدم ابوالبشر قواعد تحریر و رسومی که حال مابین ناس است نبوده و وقتی بود که اصلاً رسم تحریر نبود، قسم دیگر معمول بوده ... ملاحظه در اختلاف بعد از آدم نمایید که در ابتدا این السن معروفهء مذکوره در ارض نبوده و هم‌چنین این قواعد معموله؛ به لسانی غیر این السن مذکوره تکلّم می‌نمودند و اختلاف السن در ارضی که به بابِل معروف است از بعد وقوع یافت لذا آن ارض به بابِل نامیده شد «ای تبلبل فیها اللّسان ای اختلفت» و بعد لسان سُریانی مابین ناس معتبر بوده و کتب الهی از قبل به آن لسان نازل تا ایّامی که خلیل‌الرّحمن از افق امکان به انوار سبحانی ظاهر و لائح گشت. آن حضرت حین عبور از نهر اردن تَکَلَّمَ بلسانٍ و سمّی عبرانیّاً، چون در عبور خلیل‌الرّحمن به آن تنطّق فرمود لذا عبرانی نامیده شد و کتب و صحف الهیّه بعد به لسان عبرانی نازل و مدّتی گذشت و به لسان عربی تبدیل شد و اوّل مَنْ تَکَلَّمَ بِهِ یعرب بن قحطان و اوّل مَن کتب بالعربیّة مرامر الطّائیّ و اوّل مَنْ قال الشّعر حمیر بن سبا و بعد رسوم خطّیّه از قلمی به قلمی نقل شد تا آن که به این قلم معروف رسید. حال ملاحظه نمایید بعد از آدم چه‌قدر لسان و بیان و قواعد خطّیّه مختلف شده تا چه رسد به قبل از آدم. مقصود از این بیانات آن که لم‌یزل حق در علوّ امتناع و سموّ ارتفاع خود مقدّس از ذکر ماسواه بوده و خواهد بود و خلق هم بوده و مظاهر عزّ احدیّه و مطالع قدس باقیه در قرون لااوّلیّه مبعوث شده‌اند و خلق را به حقّ دعوت فرموده‌اند ولکن نظر به اختلافات و تغییر احوال عالم، بعضی اسماء و اذکار باقی نمانده" (اقتدارات، ص74).

 پنجم – دین‌الله واحد

دیانت الهی یکی است و آن توحید ذات باری و عبودیت او است و لازال حق خلق را به این صراط هدایت نموده و لایزال هدایت خواهد فرمود. اگر اصطلاح "ادیان" به کار برده می‌شود، در واقع، مقصود از آن، مراحل مختلف ظهور یک دیانت واحد است. این کلام در قرآن کریم نیز به نحوی مطرح شده که تعبیری متفاوت از آن نموده‌اند. در قرآن بین کسانی که به وحدانیت الهیه اعتقاد دارند و آنان که اعتقاد ندارند فرق قائل شده و گروه اوّل را مسلم و گروه دوم را کافر نامیده و لقب مسلم را برای حضرت ابراهیم و سایر انبیا صریحاً ذکر کرده است. عبارت "أ یأمُرُکم بالکفر بعد اِذ أنتم مسلمون" (آل عمران، آیهء 80) شاهدی است صادق بر این مدّعا و در واقع اسلام به معنی تسلیم شدن به اراده و رضای الهی است، زیرا می‌فرماید، "لاتُجادلوا أهل الکتاب الاّ بالّتی هی احسن ... قولوا آمنّا بالّذی انزل الینا و انزل الیکم و الهنا و الهکم واحدٌ و نحن له مسلمون" (عنکبوت، 46). عباراتی چون "لا شریک له و بذلک امرت و أنا اوّل المسلمین" (انعام، 163) گویای معنای حقیقی مسلمان است. از آن گذشته خداوند جمیع بندگانی را که به این اصل ایمان آورند از قبل و بعد به این نام نامیده است، "هو سمّاکُمُ المسلمین مِن قبل و فی هذا" (حج، 78).

حضرات انبیاء نیز مسلمان نامیده شده‌اند چه که موحّد بوده‌اند و معتقد به توحید حضرت باری. مثلاً در مورد حضرت ابراهیم می‌فرماید، "ما کان ابراهیم یهودیاً و لا نصرانیاً ولکن کان حنیفاً مُسْلِماً" (آل عمران، 67).

و می‌فرماید که جز این دین را از احدی قبول نفرماید. در واقع عبارت "انّ الدّین عندالله الاسلام" (آل عمران، 19) و "وَ مَن یتّبع غیرالاسلام دیناً فلن یقبل منه" (آل عمران، 85) گویای آن است که دیانت خداوند واحد است، امّا، همانطور که در سطور زیر بیان می‌گردد، به مرور قرون و اعصار ظاهر می‌گردد و همانطور که ذات الهی نامحدود است دیانت او نیز نامحدود است، زیرا محدودیت دیانت حکایت از محدودیت خالق خواهد کرد که کفر صِرف است.

حضرت باب نیز به دین واحد اشاره دارند. ایشان خطاب به اهل غرب می‌فرمایند، "فاصبحوا فی دین‌الله الواحد اخواناً علی خطّ السّواء. قد احبّ الله فیکم أن تکونَ قلوبکم مرآتاً لاخوانکم فی الدّین أنتم تتعکّسون فیهم و هم یتعکّسون فیکم. هذا صراط الله العزیز بالحقّ و کان الله بما تعملون شهیداً" (منتخباتی از آیات، ص37).  

بیان حضرت بهاءالله در کتاب اقدس (بند 182) خلق عالم را دعوت می‌فرمایند که به سوی این امر که به آن سلطنت الهی ظاهر می‌شود بشتابند و آن را دین الهی از قبل و بعد توصیف می‎فرمایند. از آنجا که نمی‌توان، آنچنان که در لسان قوم رایج است، امر بهائی را دیانت قبل و نیز دیانت بعد دانست، لهذا باید پذیرفت که اشاره به دین واحد الهی است، "ایّاکم أن توقّفوا فی هذا الأمر الّذی به ظهرت سلطنةالله و اقتداره؛‌اسرعوا الیه بوجوهٍ بیضاء. هذا دین‌الله مِن قبل و مِن بعد. مَن أراد فلیُقبلْ و مَنْ لم‌یرد فانّ الله لَغنیٌّ عن العالمین."

دکتر داوودی در این باب می‎گوید، "دین ثابت و واحد است، چون تعلّق به حق دارد، صادر از حق است و حق هم یکی بیشتر نیست. حق هیچوقت کارآموزی نمی‌کند؛ اوّل طوری حرف نمی‌زند که ناقص باشد بعد رفته رفته کامل شود. بنابراین کلام حق ثابت است و این همان اساس ادیان است که واحد است و هیچگونه تغییری نمی‌کند و از همین لحاظ برای ما همهء ادیان همیشه باید در حکم واحد تلقّی شود."

او در ادامهء کلام می‌افزاید، "در قرآن ... آیاتی است[2] که در آنها به صراحت ادیان همهء انبیاء قبل از حضرت محمّد را اسلام نامیده‌اند. ابراهیم دینش اسلام بود، موسی دینش اسلام بود، عیسی دینش اسلام بود، اسحق دینش اسلام بود، سلیمان دینش اسلام بود. همه مسلم بودند، همه اسلام داشتند ... به همان دلیل که همهء‌ ادیان قبل از حضرت محمّد را اسلام نامیده است، به همان دلیل همهء ادیان بعد از او هم اسلام است؛ چون حقایق آنها واحد است و هیچ فرقی با یکدیگر ندارد ... اکثر اینها که دینشان را در قرآن به نام اسلام نامیده‌اند، کتاب جداگانه داشته‌اند" (انسان در آئین بهائی، ج1، ص67-66).

 مطلب ششم – استمرار خلقت

از آنجا که خلقت همیشه وجود داشت، دلیلی ندارد که ناگهان قطع گردد و آخرالزّمان، آنچنان که مصطلح قوم است، برسد و عبارت قرآنی "لن تجد لسنّةالله تبدیلاً و لا تحویلا" (سورهء احزاب آیهء 62 / فاطر، آیهء 43 / فتح، آیهء 23) عبث از آب در آید. سنّت الهی اعزام پیامبر است که از بدایت خلقت بوده و الی الابد خواهد بود. همانطور که قبلاً نیز ذکر شد حضرت بهاءالله می‌فرمایند، "بدان که لم‌یزل خلق بوده و لایزال خواهد بود لا لأوّله بدایةٌ و لا لآخره نهایةٌ" و چون هیچ دلیلی وجود ندارد که خلقت خداوند متوقّف گردد، بنابراین برای هدایت آنها نیز باید انبیاء فرستاده شوند. 

حضرت عبدالبهاء توضیح می‎فرمایند، "چنانچه حقیقت الوهیت اوّل و آخری ندارد، خلق او نیز اوّلی و آخری نداشته و نخواهد داشت. همیشه خدا خالق و رازق بوده؛ همیشه مُحیی و معطی بوده؛ وقتی نبوده که صفات الوهیت و ربوبیّت معطّل بوده باشد. ابداً تعطیل جائز نه. این خورشید به شعاع و حرارتش آفتاب است. اگر تصوّر کنیم که وقتی آفتاب شعاع و حرارت نداشته باید بگوییم از اصل آفتابی نبوده. مادام شعاع و حرارت نداشته، شمس نبوده... فیض الهی و تجلّیات او مستمرّ است؛ انقطاعی ندارد چنانچه برای شعاع و حرارت آفتاب انقطاعی نیست. همچنین مظاهر مقدّسهء الهیّه که مطالع فیوضات ربّانیّه‌اند همیشه بوده و هستند؛ و آن مظاهر مقدّسه به جهت چه ظاهر می‎شوند؟ حکمت و نتیجهء ظهورشان این است که در عالم انسانی صورت و مثال الهی ظاهر شود" (خطابات مبارکه، ج2، ص334). 

و در بیان دیگر چنین توضیح می‎فرمایند، "همچنین که ذات الهی قدیم است، فیض الهی نیز قدیم است و فیوضات او مَن علی‌الارض را احاطه نموده. خداوند چون مِن حیث‌الذّات نامحدود است، من حیث الأسماء و الصّفات نیز غیرمحدود. حقیقت الوهیت چون نامحدود است فیض او نیز نامحدود است؛ الوهیت او قدیم است نهایتی ندارد. پس همان قسم که نفثات روح‎القدس در پیش بر عالم وجود فیض بخشید، همین قسم فیض روح‌القدس او مستمرّ است، انتهایی ندارد. نمی‎توانیم بگوییم که فیض او به آخر رسیده است. اگر بگوییم فیض او منتهی می‌شود، الوهیت او منتهی می‎شود. فیض آفتاب و حرارت آفتاب ابدی است و سرمدی است و اگر روزی بیاید که فیض و حرارت آفتاب منقطع گردد، آفتاب در ظلمت مانَد؛ زیرا شمس بدون حرارت و ضیاء شمس نیست، تاریکی است. پس اگر بخواهیم فیوضات الهی را محدود کنیم، خود خدا را محدود کرده‌ایم" (خطابات مبارکه، ج2، ص104-103).

هفتم – اصل تکامل انسان و اجتماع

در هر دو عالم دین و علم این نکته مصرّح است که انسان و اجتماع او سیر تکاملی را طیّ می‌کند و حرکت او از نقص صِرف به سوی کمال تامّ است و چون کمال تامّ خداوند است و وصول به او هرگز میسّر نشود این حرکت تکاملی الی الابد ادامه خواهد داشت. در عالم مثال باید گفت، "این کرهء ارض به هیأت حاضره واضح است که یک دفعه تکوّن نیافته است بلکه به تدریج این موجود کلّی اطوار مختلفه طیّ نموده تا آن که به این مکمّلیت جلوه یافته ... نطفهء انسان در رحم مادر به تدریج نشو و نما نموده، به صُوَر و اطوار مختلفه در آمده تا آن که در نهایت درجهء کمال به بلوغ رسیده، به هیأت مکمّلیت در نهایت لطافت جلوه نموده؛ به همچنین تخم این گل که مشاهده می‌نمایید در بدایت شیء حقیری در نهایتِ صغیری بوده؛ در رحم زمین نشو و نما نموده و به صُوَر مختلفه در آمده تا آن که در کمال طراوت و لطافت در این رتبه جلوه کرده" (مفاوضات، ص138).

بنابراین، انسان از لحاظ روحانی نیز باید سیر تکاملی خود را الی الابد طیّ کند و این جز با فیوضات الهیّه امکان‎پذیر نخواهد بود. آن وجود روحانیِ انسان را حضرت عبدالبهاء حقیقت ثانویه می‌نامند که آن نیز محتاج ترقّی است. حضرت عبدالبهاء توضیح می‌فرمایند، "آن قوّه حقیقت ثانویه‌ای است که کاشف حقایق اشیاء است، محیط بر کائنات است، واقف اسرار است، هادی ملکوت است و رهبر اهل ناسوت. آن حقیقت است که انسان را از حیوان ممتاز نماید. لکن این حقیقت مابین عالم الهی و رتبهء‌ حیوانی است. اگر قوّهء ملکوتیه غلبه نماید، حقیقت انسانیّه اشرف مخلوقات شود و دارای صورت و مثال الهی گردد و اگر جهت حیوانیّه غالب آید، از حیوان پست‌تر شود. چه که حالات و شئونات حیوانیّه در انسان ظهورش بیشتر و مضرّاتش شدیدتر است ... زیرا حقیقت انسانیّه جامع است. لذا آنچه در حیوان است، ظهورش در انسان اشدّ است و آن مقتضیات عالم طبیعت است و ظلمات نقائص که سبب ذلّت کبری است و بلیّهء عظمی و از جهت دیگر در انسان کمالات و فیوضات الهی است که سبب سعادت سرمدی است و مایهء عزّت ابدی ... به سبب این کمالات انسان احاطه به حقائق اشیا نماید و کشف اسرار کند. پس حقیقت انسانیّه بین ظلمت و نور است. مظاهر مقدّسهء الهیه به جهت این ظاهر شدند که ظلمات عالم حیوانی را به انوار صفات ملکوتی زائل فرمایند و نقائص عالم طبیعت را به کمالات الهیّه مبدّل کنند تا جهت ملکوتی غالب آید و صورت و مثال الهی در عالم انسانی جلوه نماید، نورانیت الهی و فضائل رحمانی ظاهر شود" (خطابات مبارکه، ج2، ص337 الی 339).

همانطور که ذکر شد، انسان چون در رتبهء خلق است و این سیر الی الابد ادامه خواهد داشت و به هر مرتبه‌ای از کمال که واصل گردد، لابد مرتبهء دیگری نیز وجود دارد، باید فیض الهی نازل گردد تا او را یاور باشد در این سیر کمالیه، "لهذا این فیض الهی و تربیت ربّانی مستمرّ است. نمی‌شود که این فیض عظیم منقطع گردد و این جلوهء رحمانی تمام شود. شمس حقیقت همیشه در غروب باشد، غروبی که آن را طلوعی در پی نباشد، مماتی که او را حیاتی از عقب نیاید. آیا این سزاوار عالم الهی و شمس حقیقت است که در غروب ابدی مانَد و از تربیت عالم وجود ممنوع؟ لا والله. شمس برای افاضه است، چگونه غروب دائمی نماید و فیض او انقطاع جوید؟ بلکه فیض او مستمرّ است، آفتابش همیشه طالع است و آثارش دائم و ظاهر ... لهذا باید همیشه منتظر و امیدوار بود و متوجّه ملکوت فیوضات پروردگار که به ظهور مظاهر مقدّسه عالم بشر فیض جلیل اکبر یابد..." (خطابات مبارکه، ج2، ص340).

هشتم – سلسله مراتب ادیان

حال که معلوم شد انسان و اجتماع او سیر تکاملی را طیّ می‌کنند، لابد فیض نازل از سوی خداوند نیز باید متناسب با میزان تکامل او باشد. همانطور که به کودک شیرخوار نمی‌توان گوشت خوراند، به انسانی که از لحاظ روحانی تکامل نیافته نمی‌توان مطالب ثقیل بیان کرد و کسی را که در پله اوّل نردبان باشد ناگهان به پلّهء دهم ارتقاء داد.

حضرت عبدالبهاء در این باب می‌فرمایند، "مقام آدم مِن حیث ظهور و بروز به کمالات الهیّه مقام نطفه بود و مقام حضرت مسیح رتبهء بلوغ و رشد و طلوع نیّر اعظم رتبهء کمال ذاتی و کمال صفاتی بود... از دور آدمی تا زمان حضرت مسیح چندان ذکری از حیات ابدیّه و کمالات کلّیهء ملکوتیّه نبود. این شجرهء حیات مقام حقیقت مسیح بود که در ظهور مسیحی غرس گشته و به اثمار ابدیّه مزیّن شد" (مفاوضات، ص94). 

بنابراین، مظاهر مقدّسه، در هر دور فقط آن مقدار از دین واحد خداوند را که سبب علوّ و ترقّی انسان می‌شود و در حدّ کمالی است که تا آن زمان بدان دست یافته، ظاهر می‎سازند و به او ابلاغ می‌کنند و چون در طول یک دور الهی، مانند دور مسیحی، یا دور کلیمی، یا دور محمّدی، انسان تحت این تعالیم الهی پرورش یافت و به مرحلهء بالاتری از بلوغ ارتقاء جُست، پیامبر بعدی ظاهر شود و مرحلهء دیگری از دین الهی را به انسان ابلاغ کند و او را به رتبهء بالاتری ارتقاء بخشد.

این که در قرآن کریم نیز دو آیهء به ظاهر متناقض نازل فرموده و پیامبران را از طرفی یکسان شمرده و از طرفی یکی را بر دیگری فضیلت داده، اشاره به همین مطلب است. وقتی که می‌فرماید، "قولوا آمنّا بالله و ما اُنزل الینا و ما اُنزل الی ابراهیم و اسمعیل و اسحق و یعقوب و الاسباط و ما اوتی موسی و عیسی و ما اوتی النّبیّون مِن ربّهم لانفرّق بین احدٍ منهم و نحن له مسلمون" (بقره، آیهء 136 / آل عمران، آیهء 84)، و هیچ تفاوتی بین انبیاء خود قائل نمی‌گردد، بر واحد بودن دینش صحّه می‌گذارد و چون به بیان "تلک الرّسل فضّلنا بعضَهُم علی بعضٍ مِنهُم مَن کلّم الله و رفع بعضهُم درجاتٍ و آتینا عیسی بن مریم البیّنات..." (بقره، 253) تکلّم می‌فرماید، به ظهور مرتبهء کامل‌تری از دین واحد الهی اشاره دارد.

 نهم – ادیان آینده

همانطور که تا کنون انبیاء از سوی خداوند فرستاده شده‌اند تا راه را به انسان نشان دهند و او را هدایت کنند، در آینده نیز چنین خواهد شد. هیچ شکّی در این نیست که این سلسله مظاهر ظهور مقدّسه را انقطاعی نخواهد بود. دکتر داوودی گوید، "از یک لحاظ هیچ دینی نمی‌تواند خاتم ادیان باشد؛ در همان حال از لحاظ دیگر هر دینی خاتم ادیان است برای این که هر چه پس از آن بیاید همان است که از آن پیش بود برای این که حقیقت دین واحد است. امّا ادیان از لحاظ احکام و حدودِ اعتباری متغیّرند. احکام و حدودی که در حقیقت دین تأثیری ندارند و از این لحاظ هیچ دینی نمی‌تواند خاتم باشد برای این که هرگز خلق نمی‌تواند ثابت بماند" (انسان در آئین بهائی، ج1، ص71-70).

در آثار بهائی نیز مکرّراً به این مطلب اشاره شده است. فی‌المثل در این بیان حضرت ولی امرالله، که دربارهء ظهورات آینده است، به امعان نظر بنگرید، "انبیای الهی و مهابط وحی آسمانی و سفرای رحمانی که از جانب حق مبعوث می‌گردند و به اقتضای زمان و مکان و بر حسب تغییرات و تطوّرات و تبدیلات هیئت اجتماعیّه که از لوازم ذاتیّهء ضروریـّهء نشو و ارتقای عالم انسانی است،‌ به رسالتی جدید و کتابی جدید و شرعی جدید ظاهر می‌گردند و احکام و سنن و شعائر و قوانین و انظمهء یکدیگر را تعدیل و نسخ می‌نمایند و تغییر و تبدیل می‌دهند و در افاضه بر عالمیان یفعل مایشاء و یحکم مایریدند و بدین جهت از انبیای الوالعزم محسوب" (توقیعات مبارکه 109-102، ص118).

در توضح شمارهء 62 منضمّات کتاب اقدس نیز می‌خوانیم، "امتداد دور بهائی تا زمانی است که مظهر ظهور بعد مبعوث گردد و چنین ظهوری قبل از انقضای حدّاقلّ یک هزار سال تمام تحقّق نخواهد یافت."

روایت دیگر مربوط به بیانی از حضرت محمد است که فرموده اند: یا ایها الناس حلالی حلال الی یوم القیامة و حرامی حرام الی یوم القیامة ²⁶  یعنی ای مردم حلال من تا روز قیامت حلال است و حرام من تا روز قیامت حرام است.   برای درک این حدیث شایسته است مفهوم قیامت را دقیق تر مورد بررسی قرار دهیم . 

 حقیقت اینست که در قرآن و دیگر کتب مقدسه قیامتِ هر دیانتی ظهور پیامبر بعد است . کما اینکه حضرت مسیح فرموده اند: من قیامت و حیات هستم هرکه به من ایمان آورد اگر مرده باشد زنده گردد ²⁷.  ونیز میفرمایند: آمین آمین به شما میگویم که ساعتی میآید بلکه اکنون آمده است که مردگان آواز پسر خدا را میشنوند و هرکه بشنود زنده گردد²⁸ . در قرآن میفرمایند :

"امروز روز رستاخیز است ولکن شما نمی دانید" ²⁹ .  ونیز میفرمایند: "ما شاهدیم که در روز قیامت خواهید گفت ما از وقوع آن بی خبریم³⁰" و همچنین فرموده اند : "آیا غیر از این انتظار دارند که قیامت ناگهان واقع شود، هم اکنون نشانه های آن آمده است.³¹" در احادیث نیز بطور اخص یوم قیامت را  یوم ظهور قائم دانسته اند³² پس منظور از قیامت و رستاخیز مردگان ، ظهور پیامبر جدید و زنده شدن مردگان روحانی به روح ایمان است و هلاک گردیدن معنوی آنانی که از هدایت الهی محروم مانده اند و نه پایان جهان. چنانچه در قرآن نیز ایمان حمزه عموی پیغمبر را  به  "کسیکه مرده بود و او را زنده گردانیدیم³³"  توصیف نموده اند و یا اینکه هلاکت اقوام گذشته را  مقارن ظهور پیامبران و ظلم و عدم ایمان مردم به ایشان³⁴ بیان داشته اند و فرمودند" سپس شما را جانشین آنها نمودیم تا ببینیم شما چه میکنید." جای تعجب است که با وجود اینهمه انذار باز هم کثیری از این امت به راه پیشینیان رفتند و به هلاکت روحانی دچار گشتند.

 روایت دیگری که از آن تعبیر خاتمه نبوت گردیده بیانی از حضرت محمد است که خود را به آخرین سنگ  در بنای یک ساختمان تشبیه نموده اند³⁵ . به فرض صحت این روایت آیا پایان بنای یک ساختمان به معنای اینست که بنای دیگری هم ساخته نخواهد شد .
 حضرت امیر در مفاتیح الجنان فرموده اند :

قل السلام علی محمد رسول الله خاتم النبیین و سید المرسلین و صفوة رب العالمین امین الله علی وحیه و عزائم امره والخاتم لما سبق والفاتح لما استقبل³⁶     یعنی بگو سلام برمحمد فرستادۀ خدا، خاتم انبیا و سرور رسولان و امین خداوند در وحی و ارادۀ او و خاتم برگذشته گان و راهگشای آیندگان.
بنابر این ختم  دوران گذشته  به خاتم، مقدمه آغاز دورانی جدید است که ظهور پیامبران جدید را در دل خود خواهد داشت وإن شاءالله نور این ظهورات تیرگیهای جهل و ظلم را از عالم برخواهد کند.

یادداشتها:
 
1- سورۀ اسراء (بنی اسرائیل) آیۀ 77  سنة من قد ارسلنا من قبلک من رسلنا ولا تجد لسنتنا تحویلا   شیوۀ ماست  اینکه از قبل از تو پیامبرانمان را فرستادیم و هرگز در این شیوۀ ما تحولی رخ نخواهد داد ( یعنی در آینده نیز خواهیم فرستاد)
2- بحار الانوار جلد 74 صفحه 142
3- اصول کافی جلد 8 ص 308  قال رسول الله ص  سیأتی علی الناس زمان لا یبقی من القرآن الا رسمه و من الاسلام الا اسمه یسمون به و هم ابعد الناس منه  مساجدهم عامرة و هی خراب من الهدی فقهاء ذلک زمان شر فقهاء تحت ظل السماء منهم خرجت الفتنة و الیهم تعود.  یعنی رسول خدا فرمود بر مردم زمانی خواهد امد که از قرآن جز رسم آن و از اسلام جز اسم آن که به آن نامیده میشوند نخواهد ماند. وایشان از همه کس نسبت به آن دورترند، مساجدشان آباد است ولی از هدایت خالیست فقها آن زمان بد ترین فقها زیر آسمان هستند. از ایشان فتنه خارج میگردد و به خودشان برمیگردد.
4-  مقاله تحقیقی از محسن کدیور تحت عنوان "حقوق بشر و روشن فکری دینی" مجله آفتاب شماره 28 سال 82 ص 110
" بنابراین در شش محور یعنی تساوی حقوقی انسانها و نفی تبعیضهای چهارگانۀ دینی، جنسی ، بردگی و فقهی و آزادی عقیده و مذهب و نفی مجازاتهای خودسرانه ، خشن و شکنجه ، موضع اسناد حقوق بشر در مقایسه با احکام اسلام تاریخی ، قابل دفاع تر، عقلائی تر، عادلانه تر و ارجح است و احکام اسلام تاریخی در این زمان و در این مواضع قابل پذیرش نیست.
نیز محمد مجتهد شبستری، در مطلبی تحت عنوان " قرائت رسمی از دیانت، بحرانها، چالشها، راه حلها " مندرج در مجلۀ  راه نو شماره 19 شهریور 77 :   دین اسلام آن طور که در بسط تاریخی خودش را نشان داده است ، نظامهائی که در همه عصرها بتوان با آن زندگی کرد نداشته است و هیچ دینی نمیتواند چنان نظامهائی داشته باشد و اصلا چنین دعویی معقول نیست.
 5- سوره رعد آیات 38 و 39
6-  سوره حجر آیۀ 21 : و ان من شی الا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم
یعنی چیزی وجود ندارد مگر آنکه خزائن آن نزد ما موجود باشد و ما تنها به اندازه ای مشخص آنرا نازل می کنیم
7- سورۀ کهف آیۀ 109  قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربی لنفد البحر قبل ان تنفد کلمات ربی و لو جئنا بمثله مددا
یعنی بگو اگر دریا مرکب گردد برای نگاشتن کلمات پروردگارم البته دریا تمام میشود پیش از آنکه کلمات پروردگارم پایان پذیرد حتی اگر از دریای دیگری مشابه آن هم کمک گرفته شود.  
8- سوره مائده آیه 64 : قالت الیهود یدالله مغلولة غلت ایدیهم و لعنوا بما قالوا بل یداه مبسوطتان  یهود گفتند دستان خدا بسته است  دستهای خودشان بسته است ، و ملعون گشتند به خاطر آنچه گفتند ، بل دستان او باز است 
9- مزامیر داوود مزمور 119 آیه 44 : شریعت تو را دائما نگاه خواهم داشت تا ابدالاباد
انجیل متی باب 24 آیه 35 :  آسمان و زمین زائل خواهد شد لیکن سخنان من هرگز زائل نخواهد شد.
10- سوره غافر آیه 34 : لقد جائکم یوسف من قبل بالبینات فمازلتم فی شک مما جائکم به حتی اذا هلک قلتم لن یبعث الله من بعده رسولا کذلک یظل الله من هو مسرف مرتاب   یعنی قبل از این یوسف با بینات آمد پس به آنچه برای شما آمد در شک بودید تا اینکه وقتی مرد گفتید هرگز خداوند بعد از او پیامبری بر نخواهد انگیخت. اینچنین خداوند افراط گرایان شکاک را گمراه می سازد. 
11- سوره بقره آیه 87   ... أفکلما جائکم رسول بما لا تهوی انفسکم استکبرتم ففریقا کذبتم ففریقا تقتلون
هرگاه که پیامبری برخلاف هوای نفس شما آمد استکبار ورزیدید بعضی را تکذیب کردید و برخی را کشتید.
سورۀ حجر آیات 11 و 12 و  13 و ما یأتیهم من رسول الا کانوا به یستهزؤن * کذلک نسلکه فی قلوب المجرمین * لا یؤمنون به و قد خلت سنة الاولین   پیامبری بر ایشان نیامد مگر اینکه اورا استهزاء نمودند . اینچنین این رویه را در قلبهای گناه کاران برقرار میداریم تا به او(رسولشان) ایمان نیاورند  و این سنتی است که از قدیم وضع شده     
 سوره یس آیه 30  یا حسرة علی العباد ما یاتیهم من رسول الا کانوا به یستهزؤن
حسرتا بر این بندگان هیچ پیامبری بر ایشان نیامد مگر انکه او را مورد آزار و سرزنش قرار دادند.
سوره مومنون آیه 44  ثم أرسلنا رسلنا تترا کل ما جاء امة رسولها کذبوه
سپس پیامبرانمان را فرستادیم هرگاه که برای امتی پیامبر فرستادیم او را تکذیب نمودند.
12- سورۀ انشقاق آیۀ 19 : لترکبن طبقا عن طبق  مرحله به مرحله همان اعمال را مرتکب خواهید شد.   در تفسیر این آیه از پیامبر نقل گردیده که فرموده اند ( بحار الانوار جلد9 ص 249) : لترکبن سنة من کان قبلکم حذو النعل بالنعل و القذة بالقذة و... البته شما هم شیوۀ پیشینیان را نعل به نعل و جزء به جزء درپیش خواهید گرفت.
13- سوره بقره آیه 106  ما ننسخ من آیة او ننسها نات بخیر منها اومثلها
هر آیه ای را نسخ یا فراموش کنیم  مثل آن یا بهتر از آن را می آوریم
14- شان نزول این آیه را مفسرین به این شرح آورده اند که پیامبر از زیبایی زینب بنت جحش همسر زید ابن حارثه که  پسر خوانده او بود در شگفت آمد و هنگامی که نظرش بر پیکر برهنه او افتاد "سبحان الله خالق النور تبارک الله احسن الخالقین"  گفت این سخن وقتی به گوش زید رسید همسر خویش را طلاق داد و او را به عقد پیامبر در آورد . چون ازدواج با همسر پسر در بین اعراب کار ناپسندی بود پیامبر را مورد سرزنش قرار دادند  که چرا زن پسر خود را گرفتی ؟  این آیه در پاسخ آنان میگوید محمد پدر هیچیک از مردان شما نیست ولکن رسول الله است و خاتم پیامبران.  (بنقل از تفسیر مقتنیات الدرر  جلد 8 صفحۀ 308)
15- بحار الانوار جلد 29  صفحه 17  و انی و انت سواء الا النبوة فانی خاتم النبیین و أنت خاتم الوصیین
من و تو تنها در نبوت با هم فرق داریم پس من خاتم نبیین هستم و تو خاتم وصیین .  بحارالانوار ج34 ص258 
انا یعسوب الدین و اول السابقین و امام المتقین و خاتم الوصیین و وارث النبیین
من مثل زنبور عسل برای دین و اولین از سابقین و امام متقین و خاتم وصیین و وارث نبیین هستم
16- سورۀ بقره آیۀ 79  فویل للذین یکتبون الکتاب بایدیهم ثم یقولون هذا من عند الله لیشتروا به ثمن قلیلا.
وای بر کسانی که بدست خود (به میل خود) کتاب می نویسند و میگویند خدا چنین گفنه تا مبلغ ناچیزی بابت آن بگیرند
17- سورۀ مائده آیۀ 13  ... یحرفون الکلام عن مواضعه و نسوا حظا مما ذکروا به...
کلام الهی را از موضع های آن منحرف می سازند و فایدۀ آن پندی را که در کلام الهی بر ایشان داده شده  فراموش می کنند
18- سورۀ قیامة آیۀ 18  فاذا قرأناه فاتبع قرآنه * ثم إن علینا بیانه  
چوآنرا خواندیم از قرائت آن تبعیت کن پس برماست  تبیین آن
19- سورۀ آل عمران آیۀ 7 ... وما یعلم تأویله الا الله والرسخون فی العلم ...
تأ ویل آنرا غیراز خدا و راسخان درعلم نمی دانند
20- تفسیر من وحی القرآن نوشـته محمد حسین فضل الله  ذیل تفسیر آیه 40 از سورۀ احزاب: ... عن عبدالرحمن السلمی قال: کنت اقری الحسن والحسین فمر بی علی بن ابی طالب و انا اقرئهما  فقال اقرئهما و خاتم النبیین به فتح تاء و الروایة الاولی اقرب و اشهر لان التعبیر عن النبی بانه خاتمهم یعنی زینتهم کما هو خاتم من مظاهر الزینة غیر مألوف علی الظاهر و الله اعلم.
21- سورۀ آل عمران آیۀ 81  واذ اخذالله میثاق النبیین لما اتیتکم من کتاب و حکمة ثم جاءکم رسول مصدق لما معکم لتؤمنن به و لتنصرنه ... یعنی و آنگاه خداوند از انبیاء پیمان گرفت، چون کتاب و حکمت به شما داده شده، پس وقتی که رسولی برای شما آمد که تصدیق کننده آنچه نزد شماست بود به او ایمان آورید و یاریش نمائید.
22- بحار الانوار ج2 ص22  علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل
23- تفسیراحسن الحدیث نوشته سید علی اکبر قرشی  جلد 8  صفحه 367 ذیل تفسیر آیۀ 40 از سورۀ احزاب : در باره فرق میان رسول و نبی گفته شد که رسول آنست که به او به سه طریق وحی شود  خواب ، شنیدن صدا و آمدن فرشتۀ وحی . نبی آن است که فقط به وسیله خواب و شنیدن صدا وحی شود ... در هر حال کلمه خاتم النبیین ، خاتم رسولان را لازم گرفته چون هر رسول نبی است ولی بعضی از نبی رسول نیست.
24- اصول کافی جلد 8 صفحۀ 106 
25- سورۀ مریم آیۀ 53 و وهبنا من رحمتنا اخاه هارون نبیا  و از رحمتمان به او برادرش، هارون نبی را بخشیدیم
26- بحار الانوارج2 ص 260 
27- انجیل یوحنا باب 11 آیه 25
28- انجیل یوحنا  باب 5 آیه 24
29- سورۀ روم آیۀ 56  قال الذین اوتوالعلم والایمان لقد لبثتم فی کتب الله الی یوم البعث  فهذا یوم البعث ولکنکم لا تعلمون
30- سورۀ اعراف آیۀ 172 شهدنا ان تقولوا یوم القیامة انا کنا عن هذا غافلین
31- سورۀ محمد آیۀ 18 فهل ینظرون الا الساعة ان تأتیهم بغتة فقد جاء اشراطها 
32- بحار الانوار ج 24  ص 398  واللیل اذا یغشی ... قال دولة الابلیس الی یوم القیامة  و هو یوم قیام القائم والنهار اذا تجلی و هو القائم اذا قام
33- سورۀ انعام آیۀ 122  او من کان میتا فأحییناه و جعلنا له نورا یمشی به فی الناس ...
34- سورۀ یونس آیۀ 13 و 14  و لقد اهلکنا القرون من قبلکم لما ظلموا و جائتهم رسلهم بالبینات و ما کانوا لیؤمنوا کذلک نجزی القوم المجرمین * ثم جعلناکم خلائف فی الارض من بعدهم لننظر کیف تعملون   به یقین نسلهای پیشین را چون مرتکب ظلم شدند و چون پیامبرشان آمد به او ایمان نیاوردند هلاک ساختیم  اینچنین قوم گناهکار را مجازات میکنیم * سپس شما را در زمین جانشین آنها نمودیم تا ببینیم شما چه میکنید.  و نیز در آیه ای دیگر کفر و مقابه با حق را به منزلۀ هلاکت دانسته اند. سورۀ انعام آیات 24 و 25: ... إذ  جائوک یجادلونک  یقول الذین کفروا إن هذا الا اساطیر الاولین * و هم ینهون عنه و ینئون عنه و إن یهلکون الا انفسهم و ما یشعرون.   یعنی آنگاه که نزد تو می آیند با تو جدل می کنند و کافران می گویند این ( قرآن) چیزی غیر از داستانهای اساطیری پیشینیان نیست * و ایشان (مردم را) از آن منع میکنند و خود نیز از آن دوری می کنند . آنان کسی را بجز نفسهای خود هلاک نمی کنند  و آگاه نیستند.    
35- تفسیر مختصر مجمع البیان از شیخ محمد باقر ناصری ج3 ص 57   نقل حدیث از جابر ابن عبدالله  بنقل از پیامبر:
قال انما مثلی فی الانبیا کمثل رجل بنی دارا فاکملها و حسنها الا موضع لبنة فکان من دخل فیها فنظر الیها قال ما احسنها الا موضع هذه البنة قال فانا موضع البنة ختم بی الانبیاء
36- بحار الانوار ج 97 ص 360

خاتمیت توهم یا واقعیت

فیض یزدان همچون ذات او جاودان است و نمودن راه برطالبان بمقتضای درک و توانشان سنتی تغییرناپذیر¹ و بی پایان تعالیم آسمانی همچون داروئی شفابخش برای آلام و امراض جوامع انسانیند ولی دردها و درمانهای هر دوران متفاوتند و غیر همسان و نمیتوان داروی درد قدیم را برای درمان امراض جدید بکار برد. همچنین واضح است که پیامبران مربیان روحانی بشریتند پس درسهای ایشان بتناسب رشد عقل و آگاهی و شیوه زندگی مخاطبین متحول میگردد.  چنانچه پیامبر اسلام فرموده اند :

أمرنا ان نکلم الناس علی قدر عقولهم ²   یعنی ما پیامبران مامور شده ایم تا با مردم به فراخور عقلشان سخن گوئیم. پس نمیتوان به آموزشهای دورانهای پیشین بسنده نمود و از رشد ظرفیتها ی عقلی و آگاهیها و قابلیتهای امروز چشم پوشی کرد. از این گذشته بمرور زمان تعالیم پیامبران دستخوش تغییرات و انحرافاتی میگردند که دیگر خلوص و شفافیت و کارائی خود را از دست میدهند³ و تجدید آنها در فواصل زمانی مناسب امری اجتناب ناپذیر خواهد بود. لزوم نسخ و کنار گذاشتن بسیاری از احکام قرآن و شرع امریست که روحانیون اهل انصاف و تحقیق نیز بدان اذعان نموده اند⁴ و قوانین گذشته را غیر قابل پذیرش و اجرا خوانده اند. قرآن نیز خود بر این مسئله تأکید دارد :

در بین اعراب لقب خاتم جهت تکریم و شاخص نمودن بکار میرود و مثلا اصطلاح "خاتم الشعرا" لقب رایجی است که به شعرای توانا داده میشده و کسی هم گمان نمیکرده که او آخرین شاعر است. در احادیث زیادی نیز عبارت "خاتم الوصیین¹²" از زبان حضرت محمد ، حضرت علی  و یا دیگران در توصیف امیرالمومنین  آمده که اگر به معنای آخرین وصی باشد اعتقاد به وصایت فرزندان علی و امامت آنها باطل است. از طرف دیگر این برداشت در تعارض کامل با آیاتی از قرآن قرار دارد که به صراحت ظهور پیامبران و یا امتهای صاحب کتاب دیگر را در آینده خبر میدهند. مثلا:

در سوره آعراف آیه 34 آمده :  ولکل امة أجل و إذا جاء أجلهم لا یستأخرون ساعة و لا یستقدمون    یعنی برای هر امتی (پیروان هر دیانتی) پایانی است و وقتی که زمانش فرا رسد ساعتی پس و پیش نخواهد شد. بلافاصله درآیه بعد میفرمایند: یا بنی آدم إما یأتینکم رسل منکم یقصون علیکم آیاتی فمن اتقی و اصلح فلا خوف علیهم یعنی ای آدمی زادگان، چون که پیامبرانی از شما بیایند و آیات خداوند را بر شما بخوانند  پس هرکه تقوی پیشه کرد ترسی نخواهد داشت. شاید از این صریح تر نتوان بر ظهور پیامبران در آینده تأکید ورزید  نیز در سورۀ حجر آیۀ 5 میفرمایند : ما تسبق امة أجلها و ما یستأخرون  یعنی هیچ امتی اجلش پس و پیش نخواهد شد.  در سورۀ یونس آیۀ 49  هم مفهوم مشابهی بیان میگردد: ... لکل امة أجل إذا جاء اجلهم لا یستأخرون ساعة

" أمة" به معنای جماعت پیرو یک آئین و یا خودِ آئین است و در هیچ جای قرآن أمة اسلام ابدی خوانده نشده اند و از فرا رسیدن أجل مستثنی نگشته اند. برای مشخص نمودن جایگاه أمت اسلام در بین سایر أمتها میفرمایند :

 کذلک ارسلناک فی أمة قد خلت من قبلها أمم (رعد30) یعنی اینچنین تورا درأمتی فرستادیم که قبل ازآن هم أمتهائی بوده اند و نیز میفرمایند : و کذلک جعلناکم أمة وسطا لتکونوا شهداء علی الناس و یکون الرسول علیکم شهید      (بقره 143)    اینچنین شما را امتی در وسط قرار دادیم تا گواه بر مردمان باشید و رسول هم گواه بر اعمال شما

در سورۀ یونس آیۀ 47 میفرمایند: و لکل أمة رسول فإذا جاء رسولهم قضی بینهم بالقسط و هم لا یظلمون

             یعنی برای هر امتی پیامبری است و آنگاه که رسولشان بیاید در میان ایشان به عدالت قضاوت خواهد نمود و ایشان گمراه نخواهند شد.

مفهومی مشابه در سورۀ نحل آیۀ 36 آمده : ولقد بعثنا فی کل أمة رسول أن أعبدوالله                            یعنی در هر امتی  پیامبری برانگیختیم تا خدا را عبادت کنید

بنا براین اگر اهل انصاف باشیم براحتی میتوانیم نتیجه بگیریم که برای هردیانتی از جمله اسلام دورۀ زمانی معینی وجود دارد و ادیان و امتهای دیگر خواهند آمد که کتاب و پیامبر خویش را دارند. متأسفانه اکثر آنان که عنان تأویل و تفسیر قرآن را به دست دارند به هوای نفس خود و یا  طمع متاع دنیا ¹³  کلام الهی را از آنچه مفهوم حقیقی آن بوده منحرف میسازند ومعنای اصلی آنرا فراموش میکنند¹⁴ در صورتی که خداوند تبیین آنرا به خود اختصاص داده ¹⁵

ودانش تأویل آنرا محدود به خود وراسخان در علم دانسته¹⁶. فی المثل درمیان دهها تفسیر منتشره از قرآن تنها تعداد اندکی اشاره به تاکید حضرت علی به قرائت خاتم به فتح (تاء) نموده اند و از بین آنها تنها یکی و آنهم فقط در نسخه عربی بیان نموده که خاتم النبیین بنا بر تعبیر حضرت علی به معنای زینت پیامبران است و برای اینکه مورد اعتراض همقطارانش قرار نگیرد بلافاصله اظهار نموده که البته این مطلب بسیار بعید و دور از ذهن است ¹⁷

نکته دیگری که شایان توجه است تفاوت میان نبی و رسول است . رسول دارای مقامی بالاتر از نبی است . حتی در قرآن ذکر گردیده که خداوند از نبیین پیمان گرفته که  وقتی رسولان ظاهر شدند به ایشان ایمان آورند¹⁸  بنا براین حتی اگر خاتم النبیین را به معنای پایان دهنده نبوت هم بدانیم بدان معناست که مانند انبیای بنی اسرائیل نبی جانشین رسول نخواهد شد بلکه امام خواهد بود که مقامی بالاتر از نبی دارد زیرا که خود فرموده اند علماء امت من همچون انبیاء بنی اسرائیلند¹⁹ پس خاتمیت به معنای قطع سلسلۀ رسالت و یا مافوق آن نیست. اما اکثر مفسرین با استدلالی عجیب که رسول نبی هم هست این مفهوم را شامل هردو میدانند²⁰. با مثالی ساده میتوان مغالطۀ ایشان را آشکار کرد. مثلا کسی که دارای تحصیلات لیسانس است قطعا مدرک دیپلم هم دارد اگر بگوئیم دیگر هیچ دیپلمه ای به اینجا نخواهد آمد آیا بدان معناست که من بعد هیچ لیسانسه و یا بالاتری هم نخواهد آمد؟

گرچه در مقابل قرآن هیچ حدیث و روایتی دارای اعتبار نیست ولی چون برخی به استناد روایاتی چند امکان ظهور پیامبران بعد از حضرت محمد را نفی مینمایند، مرور بر بعضی از این روایات و مفاهیم حقیقی آنها مفید بنظر میرسد.

روایت دیگر مربوط به بیانی از حضرت محمد است که فرموده اند: یا ایها الناس حلالی حلال الی یوم القیامة و حرامی حرام الی یوم القیامة ²³  یعنی ای مردم حلال من تا روز قیامت حلال است و حرام من تا روز قیامت حرام است.

 برای درک این حدیث شایسته است مفهوم قیامت را دقیق تر مورد بررسی قرار دهیم . حقیقت اینست که در قرآن و دیگر کتب مقدسه قیامتِ هر دیانتی ظهور پیامبر بعد است . کما اینکه حضرت مسیح فرموده اند: من قیامت و حیات هستم هرکه به من ایمان آورد اگر مرده باشد زنده گردد ²⁴.  ونیز میفرمایند: آمین آمین به شما میگویم که ساعتی میآید بلکه اکنون آمده است که مردگان آواز پسر خدا را میشنوند و هرکه بشنود زنده گردد²⁵ .

در قرآن میفرمایند : "امروز روز رستاخیز است ولکن شما نیمدانید" ²⁶ .   ونیز میفرمایند: "ما شاهدیم که در روز قیامت خواهید گفت ما از وقوع آن بی خبریم²⁷" و همچنین فرموده اند : "آیا غیر از این انتظار دارند که قیامت ناگهان واقع شود، هم اکنون نشانه های آن آمده است.²⁸" در احادیث نیز بطور اخص یوم قیامت را  یوم ظهور قائم دانسته اند²⁹. پس منظور از قیامت و رستاخیز مردگان ، ظهور پیامبر جدید و زنده شدن مردگان روحانی به روح ایمان است ، نه پایان جهان. چنانچه در قران نیز ایمان حمزه عموی پیغمبر را  به  "کسیکه مرده بود و او را زنده گردانیدیم³⁰"  توصیف نموده اند.

 روایت دیگری که از آن تعبیر خاتمه نبوت گردیده بیانی از حضرت محمد است که خود را به آخرین سنگ  در بنای یک ساختمان تشبیه نموده اند³¹ . به فرض صحت این روایت آیا پایان بنای یک ساختمان به معنای اینست که بنای دیگری هم ساخته نخواهد شد . حضرت امیر در مفاتیح الجنان فرموده اند : قل السلام علی محمد رسول الله خاتم النبیین و سید المرسلین و صفوة رب العالمین امین الله علی وحیه و عزائم امره والخاتم لما سبق والفاتح لما استقبل³²     یعنی بگو سلام برمحمد فرستادۀ خدا، خاتم انبیا و سرور رسولان و امین خداوند در وحی و ارادۀ او و خاتم برگذشته گان و راهگشای آیندگان.

بنابر این ختم کور آدم به خاتم مقدمه آغاز کور جدید است که ظهور پیامران جدید را در دل خود خواهد داشت و إن شاءالله نور این ظهورات تیرگیهای جهل و ظلم را از عالم برخواهد کند.

یادداشت ها

 اسراء (بنی اسرائیل) آیۀ 77  سنة من قد ارسلنا من قبلک من رسلنا ولا تجد لسنتنا تحویلا   شیوۀ ماست  اینکه از قبل از تو پیامبرانمان را فرستادیم و هرگز در این شیوۀ ما تحولی رخ نخواهد داد ( یعنی در آینده نیز خواهیم فرستاد)

2- بحار الانوار جلد 74 صفحه 142

3- اصول کافی جلد 8 ص 308  قال رسول الله ص  سیأتی علی الناس زمان لا یبقی من القرآن الا رسمه و من الاسلام الا اسمه یسمون به و هم ابعد الناس منه  مساجدهم عامرة و هی خراب من الهدی فقهاء ذلک زمان شر فقهاء تحت ظل السماء منهم خرجت الفتنة و الیهم تعود.  یعنی رسول خدا فرمود بر مردم زمانی خواهد امد که از قرآن جز رسم آن و از اسلام جز اسم آن که به آن نامیده میشوند نخواهد ماند. وایشان از همه کس نسبت به آن دورترند، مساجدشان آباد است ولی از هدایت خالیست فقها آن زمان بد ترین فقها زیر آسمان هستند. از ایشان فتنه خارج میگردد و به خودشان برمیگردد.

4-  مقاله تحقیقی از محسن کدیور تحت عنوان "حقوق بشر و روشن فکری دینی" مجله آفتاب شماره 28 سال 82 ص 110 " بنابراین در شش محور یعنی تساوی حقوقی انسانها و نفی تبعیضهای چهارگانۀ دینی، جنسی ، بردگی و فقهی و آزادی عقیده و مذهب و نفی مجازاتهای خودسرانه ، خشن و شکنجه ، موضع اسناد حقوق بشر در مقایسه با احکام اسلام تاریخی ، قابل دفاع تر، عقلائی تر، عادلانه تر و ارجح است و احکام اسلام تاریخی در این زمان و در این مواضع قابل پذیرش نیست.                           نیز محمد مجتهد شبستری، در مطلبی تحت عنوان " قرائت رسمی از دیانت، بحرانها، چالشها، راه حلها " مندرج در مجلۀ  راه نو شماره 19 شهریور 77 :   دین اسلام آن طور که در بسط تاریخی خودش را نشان داده است ، نظامهائی که در همه عصرها بتوان با آن زندگی کرد نداشته است و هیچ دینی نمیتواند چنان نظامهائی داشته باشد و اصلا چنین دعویی معقول نیست.

 5- سوره رعد آیات 38 و 39 

8- سوره غافر آیه 34 : لقد جائکم یوسف من قبل بالبینات فمازلتم فی شک مما جائکم به حتی اذا هلک قلتم لن یبعث الله من بعده رسولا کذلک یظل الله من هو مسرف مرتاب   یعنی قبل از این یوسف با بینات آمد پس به آنچه برای شما آمد در شک بودید تا اینکه وقتی مرد گفتید هرگز خداوند بعد از او پیامبری بر نخواهد انگیخت. اینچنین خداوند افراط گرایان شکاک را گمراه میسازد. 

9- سوره بقره آیه 87   ... أفکلما جائکم رسول بما لا تهوی انفسکم استکبرتم ففریقا کذبتم ففریقا تقتلون                                 هرگاه که پیامبری برخلاف هوای نفس شما آمد استکبار ورزیدید بعضی را تکذیب کردید و برخی را کشتید.

 سوره یس آیه 30  یا حسرة علی العباد ما یاتیهم من رسول الا کانوا به یستهزؤن                                                            حسرتا بر این بندگان هیچ پیامبری بر ایشان نیامد مگر انکه او را مورد آزار و سرزنش قرار دادند.

سوره مومنون آیه 44  ثم أرسلنا رسلنا تترا کل ما جاء امة رسولها کذبوه                                                                       سپس پیامبرانمان را فرستادیم هرگاه که برای امتی پیامبر فرستادیم او را تکذیب نمودند.

10- سوره بقره آیه 106  ما ننسخ من آیة او ننسها نات بخیر منها اومثلها                                                                      هر آیه ای را نسخ یا فراموش کنیم  مثل آن یا بهتر از آن را می آوریم

11- شان نزول این آیه را مفسرین به این شرح آورده اند که پیامبر از زیبایی زینب بنت جحش همسر زید ابن حارثه که  پسر خوانده او بود در شگفت آمد و هنگامی که نظرش بر پیکر برهنه او افتاد "سبحان الله خالق النور تبارک الله احسن الخالقین"  گفت این سخن وقتی به گوش زید رسید همسر خویش را طلاق داد و او را به عقد پیامبر در آورد . چون ازدواج با همسر پسر در بین اعراب کار ناپسندی بود پیامبر را مورد سرزنش قرار دادند  که چرا زن پسر خود را گرفتی ؟  این آیه در پاسخ آنان میگوید محمد پدر هیچیک از مردان شما نیست ولکن رسول الله است و خاتم پیامبران.  (بنقل از تفسیر مقتنیات الدرر  جلد 8 صفحۀ 308)

12- بحار الانوار جلد 29  صفحه 17  و انی و انت سواء الا النبوة فانی خاتم النبیین و أنت خاتم الوصیین   من و تو تنها در نبوت با هم فرق داریم پس من خاتم نبیین هستم و تو خاتم وصیین .  بحارالانوار ج34 ص258   انا یعسوب الدین و اول السابقین و امام المتقین و خاتم الوصیین و وارث النبیین  من مثل زنبور عسل برای دین و اولین از سابقین و امام متقین و خاتم وصیین و وارث نبیین هستم

13- سورۀ بقره آیۀ 79  فویل للذین یکتبون الکتاب بایدیهم ثم یقولون هذا من عند الله لیشتروا به ثمن قلیلا ...  وای بر کسانی که بدست خود (به میل خود) کتاب مینویسند و میگویند خدا چنین گفنه تا مبلغ ناچیزی بابت آن بگیرند

14- سورۀ مائده آیۀ 13  ... یحرفون الکلام عن مواضعه و نسوا حظا مما ذکروا به...  کلام الهی را از موضع های آن منحرف میسازند و فایدۀ آن پندی را که در کلام الهی بر ایشان داده شده  فراموش میکنند

15- سورۀ قیامة آیۀ 18  فاذا قرأناه فاتبع قرآنه * ثم إن علینا بیانه  آنگاه که آنرا خواندیم از قرائت آن تبعیت کن پس برماست  تبیین آن

16- سورۀ آل عمران آیۀ 7 ... وما یعلم تأویله الا الله والرسخون فی العلم ... تأ ویل آنرا غیراز خدا و راسخان درعلم نمیدانند

17- تفسیر من وحی القرآن نوشـته محمد حسین فضل الله  ذیل تفسیر آیه 40 از سورۀ احزاب: ... عن عبدالرحمن السلمی قال: کنت اقری الحسن والحسین فمر بی علی بن ابی طالب و انا اقرئهما  فقال اقرئهما و خاتم النبیین به فتح تاء و الروایة الاولی اقرب و اشهر لان التعبیر عن النبی بانه خاتمهم یعنی زینتهم کما هو خاتم من مظاهر الزینة غیر مألوف علی الظاهر و الله اعلم.

18- سورۀ آل عمران آیۀ 81  واذ اخذالله میثاق النبیین لما اتیتکم من کتاب و حکمة ثم جاءکم رسول مصدق لما معکم لتؤمنن به و لتنصرنه ... یعنی و آنگاه خداوند از انبیاء پیمان گرفت، چون کتاب و حکمت به شما داده شده، پس وقتی که رسولی برای شما آمد که تصدیق کننده آنچه نزد شماست بود به او ایمان آورید و یاریش نمائید.

19- بحار الانوار ج2 ص22  علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل

20- تفسیراحسن الحدیث نوشته سید علی اکبر قرشی  جلد 8  صفحه 367 ذیل تفسیر آیۀ 40 از سورۀ احزاب : در باره فرق میان رسول و نبی گفته شد که رسول آنست که به او به سه طریق وحی شود  خواب ، شنیدن صدا و آمدن فرشتۀ وحی . نبی آن است که فقط به وسیله خواب و شنیدن صدا وحی شود ... در هر حال کلمه خاتم النبیین ، خاتم رسولان را لازم گرفته چون هر رسول نبی است ولی بعضی از نبی رسول نیست.

21- اصول کافی جلد 8 صفحۀ 106 

22- سورۀ مریم آیۀ 53 و وهبنا من رحمتنا اخاه هارون نبیا  و از رحمتمان به او برادرش، هارون نبی را بخشیدیم

23- بحار الانوارج2 ص 260 

24- انجیل یوحنا باب 11 آیه 25

25- انجیل یوحنا  باب 5 آیه 24

26- سورۀ روم آیۀ 56  قال الذین اوتوالعلم والایمان لقد لبثتم فی کتب الله الی یوم البعث  فهذا یوم البعث ولکنکم لا تعلمون

27- سورۀ اعراف آیۀ 172 شهدنا ان تقولوا یوم القیامة انا کنا عن هذا غافلین

28- سورۀ محمد آیۀ 18 فهل ینظرون الا الساعة ان تأتیهم بغتة فقد جاء اشراطها 

29- بحار الانوار ج 24  ص 398  واللیل اذا یغشی ... قال دولة الابلیس الی یوم القیامة  و هو یوم قیام القائم والنهار اذا تجلی و هو القائم اذا قام

30- سورۀ انعام آیۀ 122  او من کان میتا فأحییناه و جعلنا له نورا یمشی به فی الناس ...

31- تفسیر مختصر مجمع البیان از شیخ محمد باقر ناصری ج3 ص 57   نقل حدیث از جابر ابن عبدالله  بنقل از پیامبر:

قال انما مثلی فی الانبیا کمثل رجل بنی دارا فاکملها و حسنها الا موضع لبنة فکان من دخل فیها فنظر الیها قال ما احسنها الا موضع هذه البنة قال فانا موضع البنة ختم بی الانبیاء

32- بحار الانوار ج 97 ص 360

خاتميّت، وبای عامّ دينی

يکی از مسايل مهمی که هميشه در ميان پيروان اديان گذشته مورد بحث و گفتگو و علّت عدم پذيرش و قبول پيامبران در هنگام ظهور هر يک از آنان بوده است ، موضوع خاتميّت است . بدين معنی که پيروان هر دينی دين خود را آخرين دين و پيامبر خويش را آخرين پيامبر و قوانينش را پسنديده‌ترين قوانين و سرانجام کتابش را آخرين کتاب و نزول وحی الهی می‌پندارند .

با آنکه باران بخشش پروردگار هيچگاه از ريزش باز نماند و نسيم عنايت کردگار هيچ هنگام از وزش باز نايستد و آفتاب رحمت آفريدگار هرگز از تابش باز نيفتد . ايزد مهربان بندگان خويش را بخود رها نکند و يزدان پاک از بيان پند و اندرز به آدميان عهد و پيمان نشکند . زيرا اين دور از داد و دهش آفريننده آفرينش است. از اين رو راهنمايی او  هميشگی و راهبريش سرمدی و لطف و عنايتش ابدی است .

حضرت بهاءاللّه ميفرمايد : " در عالم ملک و ملکوت بايد کينونت و حقيقتی ظاهر گردد که واسطهء فيض کلّيّه مظهر اسم الوهيّت و ربوبيّت باشد تا جميع ناس در ظلّ تربيت آن آفتاب حقيقت تربيت گردند ..... اينست که در جميع اعهاد و ازمان انبياء و اولياء با قوّت ربّانی و قدرت صمدانی در ميان ناس ظاهر گشته و عقل سليم هرگز راضی نشود که نظر به بعضی کلمات که معانی آن را ادراک ننموده ، اين باب هدايت را مسدود انگارد و از برای اين شموس و انوار ابتدا و انتهائی تعقّل نمايد . زيرا فيضی اعظم از اين فيض کلّيّه نبوده و رحمتی اکبر از اين رحمت منبسطه الهيّه نخواهد بود . " (١)

در قرآن می‌فرمايد : " و لقد جائکم يوسف من قبل بالبيّنات . فما زلتم فی شکّ ممّا جاءکم به ، حتّی اذا هلک قلتم : لن يبعث اللّه من بعده رسولا . کذلک يضلّ اللّه من هو مسرف مرتاب ."   (٢) يعنی : و در گذشته يوسف با دلايل بسوی شما آمد و شما پيوسته از آنچه که برايتان آورده بود در شکّ بوديد .هنگاميکه درگذشت ، گفتيد : خداوند پس از او پيامبری را برنخواهد انگيخت . خداوند کسی را که نادان و شکّاک است اينچنين گمراه می‌نمايد . "

ابوالفضائل (٣) در کتاب فرائد می‌گويد : " آيا يهود در زمان ظهور حضرت عيسی بهمين اجماع در ردّ آن حضرت متمسّک نشدند ؟ و آيا مجوس در ردّ سه شارع اعظم موسی و عيسی و رسول اللّه عليهم السّلام بهمين اجماع تمسّک نجستند ؟ و آيا نصاری دين خود را آخرين اديان و شريعت خود را آخرين ورق کتاب تشريع ندانستند ؟ ... "

بلی شک نيست که اين وبای عام دينی ( که دين ما هرگز تغيير نخواهد کرد و شريعت ما هرگز نسخ نخواهد شد ) اهالی جميع مذاهب را احاطه نموده و اين سُبات عميق و کابوس ثقيل کافّه امم و قبائل را فرو گرفته است . "(٤)

حضرت عبدالبهاء در اين باره می‌فرمايد : " اساس اديان الهيّه يکی است و مقصد امم و مذاهب عالم مقصد واحد . زيرا جميع معتقد به وحدانيّت الهی هستند و واسطه‌ها را بين خلق و خالق لازم می د‌انند . نهايت اينست که اسرائيليان آخر واسطه را حضرت موسی می‌گويند و مسيحيان حضرت عيسی و مسلمانان حضرت محمّد رسول اللّه و فارسيان حضرت زردشت . ولی اختلافشان بر سر اسم است . اگر اسم را از ميان برداری جميع می‌بينند که مقصدشان مقصد واحد بوده و هر شريعتی در عصر و زمان خود کامل و تجدّد  آئين يزدان و ظهور مظهر فيوضات رحمان در هر کوری لازم و واجب . اين است که اهل حقيقت و معنی پی به اسرار الهی بردند و از رموز کتاب واقف شدند و حقّ را مختار و فيوضات او را غير محدود و ابواب رحمتش را غير مسدود دانستند . به جميع انبياء مؤمن شدند و " لانفرّق بين احد من رسله (٥) " گفتند . اما اهل صورت و مجاز به تقاليد تمسّک جستند و به اوهام افتادند . متشابهات آيات را وسيله انکار امر ربّ البيّنات نمودند . "(٦)

یادداشتها:

۱- مجموعه الواح حضرت بهاءاللّه، چاپ مصر ص ٣٤١

۲- قرآن، سوره مُؤمن ( غافر )، آيه ٣٤

۳-  ١٨٤٤ - ١٩١٤ ميلادی، فاضل و محقّق و نويسنده و مبلّغ بهائی

۴- کتاب فرائد، چاپ مصر ص ٢٧٦، ميرزا ابوالفضل گلپايگانی که به ابوالفضائل         نيز ناميده شده است ، کتاب فرائد را در پاسخ ايرادات شيخ عبدالسّلام ، شيخ الاسلام تفليس (قفقاز) به کتاب ايقان، در سال ١٣١٥ هـ. ق. (١٨٩٨ ميلادی) در مصر برشتهء تحرير در آورد.

 ۵- قرآن، سوره بَقَره، آيه ٢٨٥، يعنی : " ميان هيچيک از پيامبران او فرقی نمی گذاريم ."

 ۶- پيام ملکوت - رسالهء وحدت اساس اديان ص ١٦٦

خاتميّت در آئين يهود

يهوديان آيات زير از کتاب مقدّس خويش را دليل هميشگی بودن شريعت حضرت موسی و احکام او دانسته و نسخ آنرا ناممکن می‌پندارند : " پس بنی اسرائيل سبت را نگاه بدارند نسلاً بعد نسل. سبت را بعهد ابدی مرعی دارند.  اين در ميان من و بنی اسرائيل آيتی ابدی است ." (1)

نيز : " کارهای دستهايش راستی و انصاف است و جميع فرايض وی امين . آنها پايدار است تا ابد الآباد . "(2)

همچنين : شريعت ترا دائماً نگاه خواهم داشت تا ابد الآباد . "(3)

اکنون برای روشن شدن موضوع و بيان معنای آيات بالا به شرح زير می‌پردازيم : ارميای نبيّ در کتاب خود می‌گويد : " خداوند می‌گويد اينک من فرستاده تمامی  قبايل شمال را با بنده خود نبوکد رصَّر (4) پادشاه بابل گرفته ايشان را بر اين زمين و برساکنانش و برهمهء امتهائی که به اطراف  آن می‌باشند خواهم آورد و آنها را بالکلّ هلاک کرده دهشت و مسخره و خرابی ابدی خواهم ساخت و از ميان ايشان آواز شادمانی و آواز خوشی و صدای داماد و صدای عروس و صدای آسيا و روشنايی چراغ را نابود خواهم گردانيد و تمامی اين زمين خراب و ويران خواهد شد و اين قومها هفتاد سال پادشاه بابل را بندگی خواهند نمود . و خداوند می‌گويد که بعد از انقضای هفتاد سال من بر پادشاه بابل و بر آن امّت و بر زمين کلدانيان عقوبت گناه ايشان را خواهم رسانيد و آنرا به خرابی ابدی مبدل خواهم ساخت . "(5)

در سال ٥٨٧ پيش از ميلاد بختنصّر پادشاه بابل بيت المقدّس را ويران و گروه بيشماری از يهوديان را اسير و به بابل گسيل داد . و کورش بزرگ شاهنشاه ايران در سال ٥٣٩ ق . م . نبونيد پادشاه بابل را شکست داد و بابل را تسخير نمود و اسيران يهودی را آزاد ساخت و در سال ٥٣٦ ق . م . نخستين فرمان تعمير و ساختمان بيت المقدّس را صادر کرد . از آنچه گذشت روشن گرديد که اين " دهشت و خرابی ابدی " از هنگام حمله بختنصّر در سال ٥٨٧ ق . م . تا شکست نبونيد و نجات اسرائيليان بدست کورش بزرگ در سال ٥٣٩ ق . م . و سرانجام جشن اتمام ساختمان  معبد در اورشليم در زمان داريوش اوّل بسال ٥١٧ ق . م . بطول انجاميده است . پس اين ابديت زمانی محدود و نسبی بوده آنچنانکه خود ارميای نبيّ نيز در گفتار خويش مدت آنرا هفتاد سال پيش بينی نموده است . همچنين اشعيای نبيّ در کتاب خود می‌گويد :

" من او ( کورش بزرگ ) را بعدالت برانگيختم و تمامی راههايش را راست خواهم ساخت . شهر مرا بنا کرده اسيران مرا آزاد خواهد نمود ... جميع ايشان ( مقصود دشمنان اسرائيل است ) خجل و رسوا خواهند شد و آنانيکه بتها می‌سازند با هم به رسوايی خواهند رفت . اما اسرائيل به نجات جاودانی از خداوند ناجی خواهند شد و تا ابد الآباد خجل و رسوا نخواهند گرديد . "(6)

چنانکه می د‌انيم تيطوس فرزند امپراتور روم و سردار سپاه او در سال ٧٠ م . اورشليم را ويران و هيکل مقدّس يهود را سوزاند و قوم اسرائيل را آواره و پراکنده ساخت و گروه بيشماری از آنان را نيز سربازان رومی اسير نموده و به بندگی فروختند . از اينرو مدت اين " نجات جاودانی " و " تا ابد الآباد خجل و رسوا نخواهند شد " ، از هنگام آزادی اسرائيليان بدست کورش بزرگ در سال ٥٣٩ ق . م . تا حمله تيطوس و خرابی بيت المقدّس و پريشانی قوم يهود بسال ٧٠ م . بوده که بيش از ٦٠٩ سال بطول نيانجاميده است .

با شرح بالا معلوم شد که مقصود از " ابدی نگاهداشتن سبت " و " پايدار بودن فرايض تا ابد الآباد " و " نگاهداری شريعت تا ابد الآباد " اين نيست که فيوضات الهی و بخششهای يزدانی برای هميشه از ريزش و فيضان باز مانده و شريعتی جديد با قوانينی نوين از سوی خداوند به افراد انسانی داده نخواهد شد، بلکه منظور اينست  که شريعت موسوی برای مدت زمانی طولانی دوام خواهد داشت . چنانکه در تورات نيز ظهور آئينی نوين و آمدن پيامبری جديد به خاندان اسرائيل وعده داده شده است آنجا که می‌فرمايد : " خداوند می‌گويد اينک ايّامی می‌آيد که با خاندان اسرائيل و خاندان يهودا عهد تازه ای خواهم بست . نه مثل آن عهدی که با پدران ايشان بستم در روزی که ايشان را دستگيری نمودم تا از زمين مصر بيرون آورم . زيرا که ايشان عهد مرا شکستند با آنکه خداوند می‌گويد من شوهر ايشان بودم . اما خداوند می‌گويد اينست عهدی که بعد از اين ايّام با خاندان اسرائيل خواهم بست . شريعت خود را در باطن ايشان خواهم نهاد و آنرا بر دل ايشان خواهم نوشت و من خدای ايشان خواهم بود و ايشان قوم من خواهند بود ." (7)

نيز می‌فرمايد : " يهوه خدايت نبيّی را از ميان تو از برادرانت مثل من برای تو مبعوث خواهد گردانيد . او را بشنويد ... و خداوند به من گفت : آنچه گفتند نيکو گفتند . نبيّی را برای ايشان از ميان برادران ايشان مثل تو مبعوث خواهم کرد و کلام خود را به دهانش خواهم گذاشت و هر آنچه باو امر فرمايم به ايشان خواهد گفت و هرکسی که سخنان مرا که او باسم من گويد نشنود من از او مطالبه خواهم کرد . " (8)

اگر چنين پنداشته شود که مقصد از اين نبيّ ، يکی از انبيای بنی اسرائيل است ، آشکار است که تا چه اندازه مرغ پندار خويش را در هوای خطا بپرواز آورده‌ايم . زيرا آنان در عالم رؤيا به حقايق و اسرار پی می‌برده ولی حضرت موسی که نبيّ آينده نيز می‌بايستی همانند او باشد ، در عالم کشف و شهود از حقايق و امور الهی آگاهی می‌يافته است و اين آيات از تورات نيز شاهدی صادق و گواهی قاطع برای راستی اين گفتار است : " و او گفت : الآن سخنان مرا بشنويد . اگر در ميان شما نبيّی باشد من که يهوه هستم خود را در رؤيا بر   او ظاهر می‌کنم و در خواب باو سخن می‌گويم . اما بنده من موسی چنين نيست . او در تمامی خانه من امين است. با وی روبرو و آشکارا و نه در رمزها سخن می‌گويم و شبيه خداوند را  معاينه می‌بيند . پس چرا نترسيديد که بر بندهء من موسی شکايت آورده‌ايد ." (9)

از همه بالاتر حضرت موسی بنيانگذار آئينی نوين و واضع احکامی جديد بود، در حاليکه انبيای بنی اسرائيل تنها مروّج و راهنمای آئين يهود و يهوديان بوده‌اند .

یادداشتها:

۱- تورات - سفر خروج - باب ٣١ - آيه ١٦ و ١٧ .

۲- مزامير داود - باب ١١١ - آيه ٧ و ٨ .

۳ - مزامير داود - باب ١١٩ - آيهء ٤٤ .

۴- نَبوکَدْ رَصَّر بزبان اِرْميای نبيّ و يا نَبوکَدْ نَصَّر بزبان اِشَعْيای نبيّ همان بَخْتَنَصَّر يا بُخْتُ نَصَّر دوم پادشاه بابل ( ٦٠٥ تا ٥٦٢ ق . م . ) است که در سال ٥٨٧  ق . م. بيت المقدّس (يا) بيت المَقْدِس ( اورشليم ) را فتح نمود و آنرا بآتش کشيد و هيکل سليمان را ويران ساخت و بسياری از يهوديان را باسيری به بابل گسيل داد.

۵- اِرْميای نبيّ - باب ٢٥ - آيه ٩ تا ١٣ .

۶- اِشَعْيای نبيّ - باب ٤٥ - آيه ١٣ تا ١٧ .

۷- ارميای نبيّ - باب ٣١ - آيه ٣١ تا ٣٣ .

۸- تورات - سفر تثنيه - باب ١٨ - آيه ١٥ تا ١٩ .

۹- تورات - سفر اعداد - باب ١٢ - آيه ٦ تا ٨ .

خاتميّت در آئين مسيح

عيسويان آيات زير از کتاب " عهد جديد " را برای اثبات ابدی بودن ديانت حضرت عيسی و نسخ نشدن احکام انجيل و نيامدن پيامبری جديد شاهد و گواه می‌آورند : " آسمان و زمين زايل خواهد شد ليکن سخنان من هرگز زايل نخواهد شد . " (1)

نيز : " تعجب ميکنم که بدين زودی از آن کس که شما را به فيض مسيح خوانده است بر می‌گرديد بسوی انجيلی ديگر که انجيل ديگر نيست . لکن بعضی هستند که شما را مضطرب می‌سازند و ميخو‌اهند انجيل را تبديل نمايند . بلکه هرگاه ما هم يا فرشته ای از آسمان انجيلی غير از آنکه ما بآن بشارت داديم به شما رساند اناتيما باد ( ملعون باد ) چنانکه پيش گفتيم الآن هم باز می‌گويم اگر کسی انجيلی غير از آنکه پذيرفتيد بياورد اناتيما باد . " (2)

همچنين : " و اما شما آنچه از ابتدا شنيديد در شما ثابت بماند . زيرا اگر آنچه از اوّل شنيديد در شما ثابت بماند شما نيز در پسر و در پدر ثابت خواهيد ماند و اين است آن وعده ای  که او بما داده است يعنی حيات جاودانی . و اين را به شما نوشتم در باره آنانيکه شما را گمراه می‌کنند . و اما در شما آن مسح که از او يافته‌ايد ثابت است و حاجت نداريد که کسی شما را تعليم دهد . بلکه چنانکه خود آن مسح شما را از همه چيز تعليم ميد‌هد و حقّ است و دروغ نيست . پس بطوری که شما را تعليم داد در او ثابت می‌مانيد . " (3)

اکنون برای روشن شدن مطلب و بيان مقصد چنين می‌گوئيم : همانطوری که " ابدی نگاه داشتن سبت " و

" پايدار بودن فرايض تا ابد الآباد " و "نگاه داری شريعت تا ابد الآباد " در تورات بنا بر اعتقاد مسيحيان ، فقط تا  ظهور عيسی بطول انجاميده و شريعت موسوی تنها برای  زمان محدود و معيّنی بوده است، همينطور نيز  " زايل نشدن  کلام پسر انسان " و " نپذيرفتن مژده‌ای جز انجيل عيسی " و  " ثابت ماندن تعاليم مسيح در ميان مسيحيان " و " نيازمند نبودن  به تعاليم ديگران "، اموری نسبی و اعتباری بوده و دليلی برای نيامدن پيامبری جديد و مژده‌ای نوين و احکام و دستورهايی تازه و سرانجام آئينی جز آئين پيشين ، نبوده و نخواهد بود . از اين گذشته اگر ما آيات پيشين آيه " آسمان و زمين زايل خواهد شد ... " را بخوانيم ، در می‌يابيم که مقصود از زايل نشدن کلام پسر انسان زايل نشدن پيش گوييهايی است که حضرت مسيح در باره آينده و دوباره آمدن خود از آسمان با شکوه و جلال بی‌پايان نموده است و هيچ ارتباطی با احکام و دستورهای انجيل ندارد . و اين بيان مسيح که می‌فرمايد : " گمان مبريد که آمده ام تا تورات يا صحف انبياء را باطل سازم ،  نيامده ام تا باطل نمايم بلکه تا تمام کنم . زيرا هر آينه بشما می‌گويم تا آسمان و زمين زايل نشود همزه يا نقطه‌ای از تورات هرگز زايل نخواهد شد تا همه واقع شود . " (4)

نيز گواه راستی اين گفتار است . زيرا اگر حضرت مسيح همزه و يا نقطه‌ای از تورات را زايل ننمود و حتّی آنرا منوط به نابود شدن زمين و آسمان گردانيد  پس چرا احکام " سبت " و " طلاق " و " انتقام " و مانند آنرا منسوخ کرد ؟ از اين رو همانطوری که زايل نشدن همزه و يا نقطه‌ای از تورات دليل نيامدن پيامبری جديد با احکامی نوين نگرديد همينطور هم زايل نشدن کلام پسر انسان برهان عدم تجدّد دين و آئين نخواهد بود .

اما آيات پيشين و پسين آيه " آسمان و زمين زايل خواهد شد ... " چنين است که ميفرمايد : " و فوراً بعد از مصيبت آن ايّام آفتاب تاريک گردد و ماه نور خود را ندهد و ستارگان از آسمان فرو ريزند و قوّتهای افلاک متزلزل گردد . آنگاه علامت پسر انسان در آسمان پديد گردد و در آن وقت جميع طوائف زمين سينه زنی کنند و پسرانسان را بينند که بر ابرهای آسمان با قوّت و جلال عظيم می‌آيد ... همچنين شما نيز چون اين همه را بينيد بفهميد که نزديک بلکه بر در است . هر آينه بشما می‌گويم تا اين همه واقع نشود ، اين طايفه نخواهد گذشت . آسمان و زمين زايل خواهد شد ليکن سخنان من هرگز زايل نخواهد شد . اما از آن روز و ساعت هيچکس اطلاع ندارد حتّی ملائکه آسمان جز پدر من و بس . (5)

اينک اگر در آيات رساله پولس رسول دقيق شويم در می‌يابيم  که پولس رسول پس از آنکه يک چندی به مردم غلاطيه انجيل  مسيح را آموخت و در آن سامان بسر برد به دياری ديگر رهسپار گرديد . در آنجا شنيد که شخصی اهل غلاطيه را به امر ديگری خوانده و  آنان نيز بدان سو گرائيده‌اند . از اين رو نامه‌ای نگاشت و ايشانرا اندرز  داد و از تمايلشان بسوی ديگر خرده گرفت و گفت : " بدين زودی از  آن کس ( منظور شخص خودش ) که شما را به فيض مسيح خوانده  است بر ميگرديد بسوی انجيلی ديگر ! "

بنابراين مقصود اينست که در دور مسيح جز کتاب انجيل کتاب ديگری ارزنده و غير از احکام آن احکام ديگری شايسته نبوده است . چنانکه در دور موسی نيز چنين بوده است . دربارهء آيات رسالهء يوحنای رسول : اگر ما آيه ديگری پس از آن آيات را بخوانيم آشکار می‌گردد که " ثابت ماندن تعاليم مسيح در ميان مسيحيان " و نيازمند نبودن به تعاليم ديگران"، فقط تا ظهور آينده وی خواهد بود . و اين ظهور آينده او نيز ظهور پيامبری است که دارای صفات و کمالاتی روحانی همانند وی می‌باشد زيرا از يک منبع ناشی می‌شود و از يک چشمه سرچشمه می‌گيرد . و آن اينست : " الآن ای فرزندان در او ثابت بمانيد تا چون ظاهر شود اعتماد داشته  باشيم و در هنگام ظهورش از وی خجل نشويم . " (6)

یادداشتها:

1. - انجيل متّی - باب ٢٤ - آيه ٣٥ .
2. - رساله پولس به غلاطيان - باب ١ - آيه ٦ تا ٩ .
3. - رساله اوّل يوحنای رسول - باب ٢ - آيه ٢٤ تا ٢٧ .
4. - انجيل متّی - باب ٥ - آيه ١٧ و ١٨ .
5. - انجيل متّی - باب ٢٤ - آيه ٢٩ تا ٣٧ .
6. - رساله اوّل يوحنای رسول - باب ٢ - آيه ٢٨ .

خاتميّت در آئين اسلام – قيامت

مسلمانان بر پايه آياتی از قرآن و رواياتی چند از رسول اکرم آئين اسلام را آخرين آئين و پيامبر اسلام را آخرين پيامبر الهی بر می‌شمرند . و آن عبارت است از : " ما کان محمّد ابا احدٍ من رجالکم و لکن رسول اللّه و خاتم النّبيّين . و کان اللّه بکلّ شیءٍ عليما . " (1) - يعنی : محمّد پدر  هيچيک از مردان شما نبوده بلکه فرستاده خدا و خاتم انبيا است و خداوند از همه چيز آگاه است . "

نيز : " يا علی ! انت منّی بمنزلة هرون من موسی الّا انّه لانبيّ بعدی . " (2) - يعنی : ای علی تو و من مانند هارون ( برادر موسی ) و موسی هستيم ، جز اينکه پس از من نبيّ نخواهد بود .

همچنين : " لا کتاب بعد کتابی و لا شريعة بعد شريعتی الی يوم القيامة ." (3) - يعنی: کتابی پس از کتاب من و آئينی بعد از آئين من تا روز رستاخيز نخواهد بود .

نيز : " اليوم اکملت لکم دينکم و اتممت عليکم نعمتی و رضيت لکم الاسلام دينا." (4) - يعنی: امروز دين را برايتان کامل گردانيدم و نعمت خود را بر شما تمام کردم و اسلام را دينی برای شما برگزيدم . "

همچنين: " و من يبتغ غير الاسلام ديناً فلن يقبل منه و هو فی الاخرة من الخاسرين." (5) - يعنی: و کسی که جز اسلام دينی را خواهد، هرگز از وی پذيرفته نشود و در روز پسين از زيانکاران شمرده گردد."

اکنون برای پاسخ به برداشت و استنتاجی که اهل اسلام از آيات و روايات بالا نموده و بر اين پايه سلسله اديان را پايان يافته و نزول وحی الهی  را انقطاع پذيرفته می د‌انند، بشرح زير می‌پردازيم :

ابوالفضائل در اين باره می‌گويد : " عجب نيست اگر فقهای ملّت اسلام نيز به کلمه مبارکه خاتم النّبيّين و حديث لا نبيّ بعدی که ابداً دلالت بر عدم تجديد ديانت ندارد ممتحن گردند و به امم ماضيه ملحق شوند . و حال آنکه مقصود آن حضرت از اين کلمه اين بود که ترقّی امّت اسلاميّه را مکشوف دارد و افضليّت ائمّه هدی را از انبيای بنی اسرائيل معلوم و واضح فرمايد . زيرا که بر مطّلعين بر کتب مقدّسه و حالات امم ماضيه واضح است که انبيای بنی اسرائيل از قبيل اشعيا و يرميا و دانيال و حزقيل و زکريا و امثالهم کلّ بتوسّط رؤيا ازامور آتيه اخبار می‌فرمودند و رؤيای صادقه خود را الهام تعبير می‌نمودند . چندانکه لفظ نبيّ بر بيننده رؤيا در ميان قوم داير و مصطلح گشت و در  لغت عبريّه حقيقت ثانويّه يافت و در کتب عهد عتيق و عهد جديد در مواضع کثيره مذکور و شايع گشت . پس چون فجر سعادت از افق بطحا طالع شد ... ظلمت ليل زايل شد و هنگام رؤيا انقضاء يافت و ميعاد رؤيت و مشاهدت فرارسيد . لذا بوجود اقدس خاتم الانبياء باب نبوّت يعنی نزول الهام به رؤيا مختوم و مسدود گشت و روح فؤاد در صدور ارباب سداد سمت احاطه و کلّيّت گرفت و حقايق روحانيّه که بر انبيای بنی اسرائيل به رؤيا افاضه ميشد بر ائمّه اسلام عليهم السّلام به رؤيت و مشاهدت مبذول گشت و معنی حديث " لانبيّ بعدی " و حديث صحيح " علماء امّتی افضل من انبياء بنی اسرائيل " واضح و مکشوف شد و بجای " کذا رأيت فی الرّؤيا " که در کلمات اوّلين مذکور بود " کأنّی أری و کأنّی أشاهد " در بيانات آخرين ثابت و مسطور گشت . " (6)

" رسول " و " نبيّ "بطور اخصّ و در عالم ظاهر و کثرت دارای يک  معنی نيستند . زيرا رسول فرستاده خدا و دارنده آئين و کتاب است در حاليکه نبيّ برگزيده يزدان و ترويج دهنده آئين و تعاليم ايزد مهربان و گوينده رويدادهای آينده بوسيلهء الهام خدا در عالم رؤيا است . از اين رو است که در قرآن برخی از برگزيدگان خدا رسول و برخی ديگر نبيّ ناميده شده‌اند . و اين نيز ناگفته نماند که هر رسولی می‌تواند نبيّ   باشد وليکن هر نبيّ دارای مقام رسالت نيست و آيات زير از قرآن مجيد گواه راستی اين گفتار است : " فلمّا اعتزلهم و مايعبدون من دون اللّه وهبنا له اسحق و يعقوب و کلّاً جعلنا نبيّا ... و اذکر فی الکتاب موسی انّه کان مخلصا و کان رسولاً نبيّا .. و وهبنا له من رحمتنا اخاه هرون نبيّا . و اذکر فی الکتاب اسمعيل . انّه کان صادق الوعد و کان رسولاً نبيّا ... و اذکر فی الکتاب ادريس ، انّه کان صدّيقا نبيّا . "(7) - يعنی : پس از آنکه از ايشان و آنچه پرستش می‌کردند غير از يزدان ، دوری گرفت ( مقصود ابراهيم خليل است ) اسحاق و يعقوب را باو عنايت کرديم و آنان را از انبيا گردانيديم ... و ياد کن موسی را در کتاب ، او پاک نهاد و رسول نبيّی بود ... و از بخشش خويش برادرش هارون نبيّ را به وی داديم . و ياد کن اسماعيل را در کتاب ، او راست وعده دهنده  و رسول نبيّی بود ... و ياد کن ادريس را در کتاب . او نبيّ راستگويی  بود . "

همچنين : " و ما ارسلنا من قبلک من رسول و لا نبيّ الّا اذا تمنّی القی الشّيطان فی امنيّته . فينسخ اللّه ما يلقی الشّيطان ثمّ يحکم اللّه اياته و اللّه عليم حکيم . " (8) - يعنی : و هيچ رسول و نبيّی پيش از تو نفرستاديم مگر اينکه هر هنگام آرزويی کرد ، شيطان در آرزويش القای شبهه نمود . خداوند نابود می‌سازد آنچه را شيطان القا می‌کند و پس از آن آياتش را استوار می‌گرداند و اوست دانا و آگاه . "

اما "رسول" و "نبيّ" بطور اعمّ و در عالم باطن و وحدت از يک معنی و مفهوم برخوردارند و از آنجائيکه خداوند به صريح آيهء سوم از سورهء حديد در قرآن مجيد "هو الاوّل و الآخر و الظّاهر و الباطن" است، فرستادگان او نيز به هر اسم و رسم مظاهر و مرايای صفات و کمالات  و مصاديق اوّليّت و آخريّت و ظاهريّت و باطنيّت اويند. از اينرو هر يک از پيامبران از جمله پيامبر اسلام، در دور و زمان رسالت ويژهء خود،  اول رسولان و آخر رسولان و اول انبيا و آخر انبيا به شمار آمده است. بر اين پايه است که حضرت بهاءالله نه تنها رسول اکرم را خاتم انبيا ناميده، بلکه آن حضرت را خاتم رسولان نيز بر شمرده است آنجا که می فرمايد: "الصّلوة و السّلام علی سيّد العالم و مربّی الامم الّذی به انتهت الرّسالة و النّبوّة..." (9)

بنا بر اين کلمه " خاتم النّبيّين " نبايد بهيچوجه سبب پيدايش اين فکر و  انديشه گردد که هدايت و راهنمايی حضرت يزدان و تحوّل و تجدّد اديان  با ظهور حضرت محمّد پيامبر اسلام، به انجام گرائيده است.

امّا در باره روايت " کتابی پس از کتاب من و ... " : از اين حديث چنين بر می‌آيد که حضرت محمّد برای کتاب و شريعت  خويش زمانی تعيين نموده که انجام آن روز رستاخيز است . اکنون بايد  بدانيم رستاخيز يا قيامت چيست و هنگام آن کی می‌باشد ؟ قيامت در لغت بمعنای " الانبعاث من الموت "( برانگيخته شدن پس از مرگ ) و روز قيامت بمعنای " يوم البعث من الأرماس" ( روز برانگيختن مردگان از گورها ) آمده است (10)

حال بايد ديد که مقصود از اين " مرگ " چيست و اين " مردگان " کيانند و اين " گورها " چه می‌باشد ؟ و زندگی چيست و زندگان کيانند ؟ در کتابهای آسمانی همه جا مقصود از " مرگ " مرگ روحانی و " زندگانی " زندگانی  ايمانی است نه اين مرگ جسمانی و زندگی ظاهری . در تورات می‌فرمايد : " اما از درخت معرفت نيک و بد زنهار نخوری . زيرا روزی که از آن خوردی هرآينه خواهی مرد . " (11)

همچنين : " پس فرايض و احکام مرا نگاه داريد که هر آدمی که آنها را بجا آورد در آنها زيست خواهد کرد . من يهوه هستم . " (12)

نيز در کتاب حزقيال نبيّ آمده است : " هر کسی که گناه ورزد او خواهد مرد و اگر کسی عادل باشد و انصاف و عدالت را بعمل آورد .. و به فرايض من سلوک نموده و احکام مرا نگاه داشته به راستی عمل نمايد ، خداوند يهوه می‌فرمايد که آن شخص عادل است و البتّه زنده خواهد ماند .. پس توبه کنيد و از همه تقصيرهای خود بازگشت نمائيد تا گناه موجب هلاکت شما نشود .... زيرا خداوند يهوه می‌گويد : من از مرگ آن کس که می‌ميرد مسرور نمی باشم . پس بازگشت نموده زنده مانيد . " (13)

در انجيل آمده است : " و ديگری از شاگردانش بدو گفت : خداوندا اوّل مرا رخصت ده تا رفته پدر خود را دفن کنم . عيسی وی را گفت : مرا متابعت کن و بگذار که مردگان مردگان خود را دفن کنند . " (14)

همچنين : " آمين آمين به شما می‌گويم ، هر که کلام مرا بشنود و به فرستنده من ايمان آورد حيات جاودانی دارد و در داوری نمی آيد ، بلکه از موت تا به حيات منتقل گشته است ."(15)

نيز : " و چون می رو‌يد موعظه کرده گوئيد که ملکوت آسمان نزديک است ، بيماران را شفا دهيد ابرصان را طاهر سازيد مردگان را زنده کنيد ديوها را بيرون نمائيد، مفت يافته‌ايد مفت بدهيد . " (16)

همچنين : " ليکن شما ايمان نمی آوريد ، زيرا از گوسفندان من نيستيد . چنانکه به شما گفتم گوسفندان من آواز مرا می شنوند و من آنها را می‌شناسم و مرا متابعت می‌کنند و من به آنها حيات جاودانی می د‌هم و تا به ابد هلاک نخواهند شد و هيچ کس آنها را از دست من نخواهد گرفت . " (17)

نيز پولس رسول می‌گويد : " و شما را که در خطايا و گناهان مرده بوديد زنده گردانيد ... ما را نيز که در خطايا مرده بوديم با مسيح زنده گردانيد . زيرا که محض فيض نجات يافته‌ايد . " (18)

همچنين يوحنای رسول می‌گويد : " ما می د‌انيم که از موت گذشته داخل حيات گشته‌ايم از اينکه برادران را محبّت می‌نمائيم. هرکه برادر خود را محبّت نمی نمايد در موت ساکن است . " (19)

در قرآن می‌فرمايد : " و ما يستوی الأعمی و البصير و لا الظّلمات و لا النّور و لا الظِّلّ و لا الحَرور و ما يستوی الأحياء و لا الأموات . انّ اللّه يُسْمع من يشاء و ما أنت بِمُسْمعٍ من فی القبور . إِنْ أنت الّا نذير . " (20) - يعنی : و کور و بينا و تاريکی و روشنايی  و سايه و گرمی با يکديگر برابر نمی باشند و زندگان و مردگان نيز با هم يکسان نيستند . خداوند کسی را که بخواهد می‌شنواند و تو توانايی شنوانيدن در گور خوابيدگان را دارا نيستی و تو بيم دهنده‌ای بيش نمی باشی . "

نيز : " أَو من کان ميتاً فأحييناه و جعلنا له نوراً يمشی به فی النّاس  کمن مثله فی الظّلمات ليس بخارج منها ؟ کذلک زُيِّنَ  للکافرين ماکانوا يعملون (21) . " (22) - يعنی : " آيا کسی که مرده بود و او را زنده کرديم و نوری را که بدان در ميان آدميان راه می ر‌فت فرا راهش قرار داديم ، مانند کسی است که در تاريکيها(ی جهل و نادانی و گمراهی ) بوده و به بيرون از آن دسترسی نداشته است ؟ اين چنين اعمال کافران ايشان را فريفته است . "

همچنين : " و لا تحسبَنَّ الّذين قُتلوا فی سبيل اللّه امواتاً بل احياءٌ عند ربّهم يُرزقون . " (23) - يعنی : " و گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شده‌اند مرده‌اند ، بلکه زنده‌اند و در نزد پروردگار از مواهبش برخوردار . "

نيز : " و لا تقولوا لمن يقتل فی سبيل اللّه امواتٌ بل احياءٌ و لکن لا تشعرون . "(24) - يعنی: و مگوئيد کسانی که در راه خدا کشته می‌شوند از مردگان شمرده می‌گردند ، بلکه از زندگانند و شما آگاه نيستيد . "

حضرت بهاءاللّه در اين باره می‌فرمايد : " همچنين هر کس از جام حبّ نصيب برداشت از بحر فيوضات سرمديّه و غمام رحمت ابديّه، حيات باقيه ابديّه ايمانيّه يافت و هر نفسی که قبول ننمود به موت دائمی مبتلا شد. و مقصود از موت و حيات که در کتب مذکور است موت و حيات ايمانی است. و از عدم ادراک اين معنی است که عامّه ناس در هر ظهور اعتراض نمودند و به شمس هدايت مهتدی نشدند و جمال ازلی را مقتدی نگشتند ... خلاصه معنی آنکه هر عبادی که از روح و نفخه مظاهر قدسيّه در هر ظهور متولّد و زنده شدند بر آنها حکم حيات و بعث و ورود در جنّت محبّت الهيّه می‌شود ... خلاصه اگر قدری از زلال معرفت الهی مرزوق شويد ميد‌انيد که حيات حقيقی حيات قلب است نه حيات جسد ، زيرا که در حيات جسد همه ناس و حيوانات شريکند وليکن اين حيات مخصوص است به صاحبان افئده منيره که از بحر ايمان شاربند واز ثمره ايقان مرزوق و اين حيات را موت از عقب نباشد و اين بقا را فنا از پی نيايد . " (25)

اکنون با شرح بالا معلوم شد که اين " مرگ " مرگ روحانی و " زندگانی " زندگانی ايمانی و اين " مردگان " مردگان روحانی و " زندگان " زندگان ايمانی و اين " گورها " گورهای غفلت و نادانی و گمراهی و بی‌ايمانی است . از اين رو هرهنگام که خداوند مهربان در صور هيکل پيامبران می زند و بدان روح ايمان در کالبد آدميان می دمد ، نفوس آماده و پذيرنده از آن روح جانی تازه گرفته و حياتی بی‌اندازه يافته و از گورهای نادانی و گمراهی بپاخاسته و به جهان ايمان درآمده و در حلقه زندگان دل و جان قدم گذارند . اين هنگام ، هنگام قيامت است و اين زمان ، زمان رستاخيز بنی آدم .

حضرت بهاءاللّه می فرمايد : " حين ظهور و بروز انوار خورشيد معانی کلّ در يک مقام واقف و حقّ نطق می فرمايد بآنچه اراده می فرمايد . هريک از مردمان که بشنيدن آن فائز شد و قبول نمود او از اهل جنّت مذکور . و همچنين از صراط و ميزان و آنچه در روز رستخيز ذکر نموده‌اند ، گذشته و رسيده و يوم ظهور يوم رستخيز اکبر است ." (26)

همچنين حضرت مسيح ميفرمايد : " آمين آمين به شما می گويم که ساعتی می آيد بلکه اکنون است که مردگان آواز پسر خدا را می شنوند و هر که بشنود زنده گردد ... و از اين تعجّب مکنيد . زيرا ساعتی می آيد که در آن جميع کسانی که در قبور ميباشند آواز او را خواهند شنيد و بيرون خواهند آمد . هرکه اعمال نيکو کرد برای قيامت حيات و هر که اعمال بد کرد بجهت قيامت داوری . من از خود هيچ نمی توانم کرد بلکه چنانکه شنيده ام داوری می کنم و داوری من عادل  است . زيرا که اراده خود را طالب نيستم بلکه اراده پدری را که مرا فرستاده است . " (27)

نيز در انجيل يوحنا آمده است : " پس مرتا به عيسی گفت : ای آقا اگر در اينجا می بودی برادر من نمی مرد وليکن الآن نيز می دانم که هرچه از خدا طلب کنی خدا آنرا به تو خواهد داد . عيسی بدو گفت : برادر تو خواهد برخاست . مرتا به وی گفت : می دانم که در قيامت روز بازپسين خواهد برخاست . عيسی بدو گفت : من قيامت و حيات هستم . هرکه به من ايمان آورد اگر مرده باشد زنده گردد و هرکه زنده بود و به من ايمان آورد تا به ابد نخواهد مرد . آيا اين را باور می کنی . "(28)

همچنين خداوند در کتاب قرآن فرارسيدن هنگام عذاب يعنی  روز قيامت را به برانگيختن پيامبران خويش در هر زمان وابسته نموده  و می فرمايد : " ما کنّا معذّبين حتّی نبعث رسولا " (29) - يعنی:  عذاب نداده‌ايم مگر آنکه پيامبری را برانگيخته باشيم . "

حضرت باب در اين باره می فرمايد : " مراد از يوم قيامت يوم ظهور شجره حقيقت (30) است و مشاهده نمی شود که احدی از شيعه يوم قيامت را فهميده باشد . بلکه همه موهوماً امری را توهّم نموده که عند اللّه حقيقت ندارد . و آنچه عند اللّه و عند عرف اهل حقيقت مقصود از يوم قيامت است اينست که از وقت ظهور شجره حقيقت در هر زمان بهر اسم الی حين غروب آن يوم قيامت است . مثلاً از يوم بعثت عيسی تا يوم عروج آن ، قيامت موسی بود که ظهور اللّه در آن زمان ظاهر بود به ظهور آن حقيقت که جزا داد هرکس مؤمن به موسی بود بقول خود و   هرکس مؤمن نبود جزا داد بقول خود . زيرا که ما شهد اللّه در آن زمان ما شهد اللّه فی الانجيل بود . و بعد از يوم بعثت رسول اللّه تا يوم عروج آن ، قيامت عيسی بود که شجره حقيقت ظاهر شده در هيکل محمّديّه و جزا داد هر کس که مؤمن به عيسی بود و عذاب فرمود بقول خود هرکس که مؤمن به آن نبود . و از حين ظهور شجره بيان الی ما يغرب قيامت رسول اللّه هست که در قرآن خداوند وعده فرموده . " (31)

مولوی (32) نيز اين حقيقت را در قالب شعر آورده و می گويد :

"هين که اسرافيل وقتند اوليا     مرده را زيشان حيات است و نما "

"جانهای مرده اندر گور تن               برجهد زآوازشان اندر کفن "

"گويد اين آواز ز آواها جداست زنده کردن کار آواز خداست "

"ما بمرديم و بکلّی کاستيم       بانگ حقّ آمد همه برخاستيم " ....

"مطلق آن آواز خود از شه بود  گرچه از حلقوم عبد اللّه بود " ....

 "گفت پيغمبر که نفحتهای حق اندرين ايّام می آرد سبق "

"گوش و هش داريد اين اوقات را        در ربائيد اين چنين نفحات را "

"نفحه آمد مر شما را ديد و رفت         هرکه را ميخواست جان بخشيد و رفت" ... (33)

از آنچه گذشت دانسته گشت که روز قيامت هنگام ظهور پيامبری جديد و پيدايش  آئينی نوين است و روايت " کتابی پس از کتاب من و آئينی بعد از آئين من تا روز  رستاخيز نخواهد بود " ، دليلی برای تجديد  نشدن اديان الهی و نيامدن کيش آوران يزدانی و تازه نگرديدن کتابهای آسمانی  بشمار نمی رود. در اينجا شايسته است آيات زير از قرآن مجيد را نيز برای اثبات مقال شاهد آوريم:

" و قالت اليهود : يد اللّه مغلولة . غلّت ايديهم و لعنوا بما قالوا . بل يداه مبسوطتان ينفق کيف يشاء ." (34) - يعنی : و يهوديان گفتند : دست خدا بسته است ( يعنی ديگر پس از موسی پيامبری نخواهد فرستاد . البتّه با دلايلی که از پيش گذشت ) . بسته باد دستهايشان و لعنت باد بر آنان برای آنچه که گفته‌اند . بلکه دستهای او گشاده است و می دهد آنچه را که می خواهد. "

همچنين : " يا بنی آدم امّا يأتينّکم رسل منکم يقصّون عليکم اياتی . فمن اتّقی وأصلح فلاخوف عليهم ولاهم يحزنون ." (35)- يعنی : " ای فرزندان آدم ، البتّه پيامبرانی از ميان شما بسويتان خواهند آمد تا آيات مرا بر شما بخوانند پس آنانکه پرهيزکار و نيک کردارند بيم و اندوهی برايشان نمی باشد . "

در مقام پاسخ به استنتاجی که اهل اسلام از دو آيه: اليوم اکملت لکم دينکم ... " و " من يبتغ غير الاسلام ديناً ..." می کنند و از اين رو آئين اسلام را کامل و آمدن آئين ديگری  را لازم نمی دانند و آنرا تا روز پسين تنها دين برترين برای مردم  روی زمين می پندارند ، از آنان پرسش می کنيم که آيا آئين مسيح  آئينی کامل و جامع بوده است يا نه و آيا شريعت موسی شريعتی  کامل و تمام بوده است يا نه ؟ اگر بگويند که آئين مسيح و شريعت  موسی کامل و تمام بوده‌اند ، خواهيم پرسيد : پس چرا خداوند دانا ديانت اسلام را برای بندگان خويش برگزيده در حاليکه بدان نيازی نبوده است ؟ اما اگر گويند : آن اديان کامل و جامع نبوده‌اند، خواهيم گفت که اين امر از عدل و داد خداوند بدور است که پيامبری را برانگيزد و او آئينی را بنياد نهد که ناقص و  غير کامل باشد . آيا اين امری خردمندانه است ؟ آيا مقصود از فرستادن  پيامبران و بنياد نهادن شرايع و اديان چيست ؟ آيا خداوند جز راهنمايی انسانها هدف ديگری دارد ؟ مگر می توان با آئينی ناکامل و قوانينی ناقص قومی را راهنمايی و ملتی را هدايت کرد ؟ چاره‌ای نيست جز آنکه اذعان کنيم که اين امر غيرممکن و بيرون از دانش و بينش آفريننده آفرينش است .

در کتاب مقدّس يهود آمده است : " شريعت خداوند کامل است و جان را برّ می گرداند ... فرائض خداوند راست است و دل را شاد می سازد . "(36)

همچنين در کتاب عهد جديد ( چنانکه از پيش گذشت ) آمده است : " و اما در شما آن مسح که از او يافته‌ايد ثابت است و حاجت نداريد که کسی شما را تعليم دهد . بلکه چنانچه خود آن مسح شما را از همه چيز تعليم ميدهد و حقّ است و دروغ نيست . پس بطوری که شما را تعليم داد در او ثابت می مانيد . "(37)

قرآن مجيد به کمال و تماميّت و رحمت و هدايت تورات مقدّس چنين گواهی و شهادت می دهد : " ثمّ آتينا موسی الکتاب تماماً علی الّذی احسن وتفصيلاً لکلّ شیءٍ و هدی ورحمة لعلّهم بلقاء ربّهم يؤمنون . (38)" - يعنی : سپس به موسی کتابی داديم که برای نيکوکاران کامل و تمام و برای هر چيزی روشن گر و گويا و برای مردمان مايه هدايت و رحمت بود که شايد آنان به ديدار پروردگارشان ايمان آورند ."

همچنين در باره انجيل جليل می فرمايد : " و قفّينا علی آثارهم بعيسی ابن مريم مصدّقاً لما بين يديه من التّورية و آتيناه الانجيل فيه هدًی و نورٌ و مصدّقا لما بين يديه من التّورية و هدًی و موعظةً للمتّقين . (39)" - يعنی : " و پس از آنان ( انبيای بنی اسرائيل ) عيسی پسر مريم را فرستاديم که تصديق کننده تورات بود و باو انجيل را داديم که راهنمايی و روشنايی  و گواه راستی تورات و هدايت و نصيحت برای پرهيزکاران  بود . "

اکنون بايد بگوئيم که کامل بودن آئين و تمام بودن شريعت امری مطلق نبوده و دليل هميشگی بودن آن بشمار نمی رود و در هر عهد و عصر دين حقّ همان دينی است که خداوند برای آن  هنگام خواسته است. پس دين اسلام در زمان خود دين حقّ و آئين  مسيح در دوره خويش آئين راستی و شريعت موسی در عهد خود شريعت کامل و جامع بوده است . از اين رو است که خداوند در قرآن می فرمايد : " لکلّ امّة اجل ... " (40) - يعنی : " برای هر امّتی زمانی است ... "

نيز : " لکلّ امّة رسول ... " (41) - يعنی : " برای هر امّتی پيامبری است ... "

همچنين : " ... لکلّ اجل کتاب ، يمحوا اللّه مايشاء و يثبت و عنده امّ الکتاب . " (42) - يعنی : " ... برای هر زمانی کتابی است . خدا آنچه را که بخواهد نسخ و نابود می گرداند و آنچه را که بخواهد استوار می سازد و امّ الکتاب در نزد اوست . "

نيز : " ما نَنْسَخْ من آيةٍ أَو نُنْسِها نَأْتِ بِخَيرٍ منها أَوْ مِثْلَها. أَلَم تَعْلَمْ أَنَّ اللّه علی کلّ شیءٍ قدير ؟ " (43) - يعنی : " هنگاميکه آيه‌ای را منسوخ گردانيم و يا آنرا ترک نمائيم بهتر از آن يا مانندش را می آوريم . آيا نمی دانی که خدا بر همه چيز توانا است؟"

اکنون از آنچه در اين بخش گذشت ، روشن گشت که بفرموده حضرت بهاءاللّه : " لم يزل جود سلطان وجود برهمه ممکنات به ظهور مظاهر نفس خود احاطه فرموده و آنی نيست که فيض او منقطع شود و يا آنکه امطار رحمت از غمام عنايت او ممنوع گردد . " (44)

یادداشتها:

1.     - قرآن - سوره أَحزاب - آيه ٤٠ .

2.     - حديث نبوی .

3.     - حديث نبوی .

4.     - قرآن - سوره مائده - آيه ٣ .

5.     - قرآن - سوره آل عِمْران - آيه ٨٥ .

6.     - کتاب فرائد - چاپ مصر - ص ٣١١ .

7.     - قرآن - سوره مريم - آيه ٤٩ تا ٥٦ .

8.     - قرآن - سوره حجّ - آيه ٥٢.

9.     – مجموعهء اشراقات - خط مشکين قلم - چاپ هند ص ٢٩٣.

10.                        - المنجد .

11.                        - تورات - سفر پيدايش - باب ٢ - آيه ١٧ .

12.                        - تورات - سفر لاويان - باب ١٨ - آيه ٥ .

13.                        - حِزقيال نبيّ - باب ١٨ - آيه ٤ تا پايان .

14.                        - انجيل متّی - باب ٨ - آيه ٢١ و ٢٢ .

15.                        - انجيل يوحنّا - باب ٥ - آيه ٢٣ .

16.                        - انجيل متّی - باب ١٠ - آيه ٧ و ٨ .

17.                        - انجيل يوحنّا - باب ١٠ - آيه ٢٦ تا ٢٨ .

18.                        - رساله پولس رسول به اَفَسُسيان - باب ٢ - آيه ١ و ٥ .

19.                        - رساله اوّل يوحنّای رسول - باب ٣ - آيه ١٤.

20.                        - قرآن - سوره فاطر - آيه ١٩ تا ٢٣.

21.                        - در اين آيه اشاره به حمزه عموی پيغمبر است که پيش از ايمان از مردگان و پس از آن از زندگان شمرده شد و از تاريکی گمراهی رهايی يافت و به نور ايمان فايز گشت . اما عکس اين امر در باره ابوالحکم ملقّب به ابوجهل صادق آمد که تا پايان زندگانی در ظلمت جهل و بی‌ايمانی باقی ماند.

22.                        - قرآن - سوره أَنعام - آيه ١٢٢.

23.                        - قرآن - سوره آل عِمْران - آيه ١٦٩.

24.                        - قرآن - سوره بقره - آيه ١٥٤.

25.                        - کتاب ايقان - چاپ مصر ص ٨٦ و ٩٠ و ٩٢.

26.                        - مجموعه الواح حضرت بهاءاللّه - خط زين المقرّبين - چاپ هند ص ٢٥٣.

27.                        - انجيل يوحنّا - باب ٥ - آيه ٢٤ تا ٢٩.

28.                        - انجيل يوحنّا - باب ١١ - آيه ٢١ تا ٢٦.

29.                        - قرآن - سوره إِسراء ( بنی اسرائيل ) - آيه ١٥.

30.                        - ظهور پيامبر الهی.

31.                        - کتاب بيان - باب ٧ - از واحد ٢.

32.                        - مولانا جلال الدّين محمّد بلخی مشهور به مولوی، و مولانا و ملّای رومی عارف و شاعر قرن هفتم هجری.

33.                        - مثنوی - دفتر اوّل - ابيات ١٩٧٨ تا ١٩٨٤ و ٢٠٠٢ تا 2004.

34.                        - قرآن - سوره مائده - آيه ٦٤.

35.                        - قرآن - سوره أَعراف - آيهء ٣٥.

36.                        - مزامير داود - باب ١٩ - آيه ٧ و ٨.

37.                        - رساله اوّل يوحنّای رسول - باب ٢ - آيه ٢٧ .

38.                        - قرآن - سوره أَنعام - آيه ١٥٤ .

39.                        - قرآن - سوره مائده - آيه ٤٦ .

40.                        - قرآن - سوره أَعراف - آيه ٣٤ و سوره يُونس - آيه ٤٩ .

41.                        - قرآن - سوره يُونس - آيه ٤٧ .

42.                        - قرآن - سوره رَعْد - آيه ٣٨ و ٣٩ .

43.                        - قرآن - سوره بقره - آيه ١٠٦ .

44.                        - کتاب ايقان - چاپ مصر ص ١١